Özet
Bu araştırmanın amacı, yetiştirme yurtlarında yaşayan ergenlerin, sürekli öfke ve öfke tarzı alt boyutlarının bazı değişkenlere göre anlamlı düzeyde farklılaşıp farklılaşmadığını belirlemektir. Araştırmanın evreni Konya ilinde bulunan erkek ve kız yetiştirme yurdunda kalan korunmaya muhtaç ergenlerden oluşmuştur. Araştırma örneklemini toplam 211 ergen (% 55.9 kız, % 44.1 erkek) oluşturmaktadır. Ergenlerin yaş ortalaması 15.11’dir (ss=2.16). Araştırma sonucuna göre; sürekli öfke düzeyleri ve öfke tarzı alt boyutları puan ortalamaları cinsiyet değişkeni açısından anlamlı düzeyde farklılaşmamaktadır (p>.05). Ergenlerin doğum yeri değişkenine göre öfke-dışa alt boyutunda anlamlı düzeyde bir farklılaşmanın olduğu görülmüştür (p<.05). Anne ve babasının boşanmış olup olmamasına göre ergenlerin sürekli öfke ve öfke tarzı alt boyutları puan ortalamaları arasında anlamlı düzeyde bir farklılaşmanın olmadığı görülmüştür (p>.05). Yetiştirme yurdunda yaşayan ergenlerin sürekli öfke puan ortalamaları ve öfke tarzı öfke-dışa alt boyutu puan ortalamaları arasında yurtta kalma süresi değişkenine göre anlamlı düzeyde bir farklılaşma bulunmuştur (p<.01).
Anahtar Kelimeler
Yetiştirme Yurdu, Öfke, Ergen


                        Yrd. Doç. Dr. M. ENGİN DENİZ
               Selçuk Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi Eğitim Bölümü
Kampus 42075 Konya  Elektronik Posta: engindeniz@selcuk.edu.tr

Yayın ve Diğer Çalışmalarından Seçmeler
Deniz, M. E., Hamarta, E., & Arı, R. (2005). An investigation of social skills and loneliness levels of university students with respect to their attachment styles in a sample of Turkish students. Social Behavior and Personality, 33, 19 -32.
Deniz, M. E. & Yılmaz, E. (2005, Eylül). Duygusal zeka ve stresle başa çıkma stilleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. VIII. Ulusal Psikolojik Danışma ve Rehberlik Kongresi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
Deniz, M. E. (2004). Üniversite öğrencilerinin karar vermede öz saygı karar verme stilleri ve problem çözme becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesi üzerine bir araştırma. Eğitim Araştırmaları, 4 (15), 23 – 35.
Arı, R., Deniz, M. E. & Hamarta, E. (2003, Ekim). PİO' da öğrenim gören 9–16 yaş grubu kız öğrencilerinin öz-kavramı ve depresyon düzeylerinin incelenmesi. XII. Eğitim Bilimleri Kongresi, Gazi Üniversitesi, Antalya.
Deniz, M.E., Arslan, C. & Hamarta, E. (2002). Lise öğrencilerinin problem çözme becerilerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 8 (31) 374-389.

                              Uzman N. FEYZAL KESEN
          SHÇEK Genel Müdürlüğü Dikmen Yetiştirme Yurdu Dikmen 06450 Ankara
Elektronik Posta: nurfeyzal@yahoo.com
Yayın ve Diğer Çalışmalarından Seçmeler 
Kesen, N. F. & Deniz, M. E. (2005, Eylül). Yetiştirme yurtlarında kalan ergenlerin kuruluşa geliş nedenlerinin incelenmesi. VIII. Ulusal Psikolojik Danışma ve Rehberlik Kongresi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.

                              Prof. Dr. ÖMER ÜRE
              Selçuk Üniversitesi Mesleki Eğitim Fakültesi Dekanı Kampus 42075 Konya Elektronik Posta: omerure@yahoo.com

Yayın ve Diğer Çalışmalarından Seçmeler
Üre, Ö. (2001). Psikolojik danışmada ve kişiler arası ilişkilerde kendini açmanın yeri (iki kuramsal açıklamanın Türkiye örnekleminde test edilmesi). Selçuk Üniversitesi Eğitim Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12, 380-396.
Sürücü, A., Ö. Üre (2001). Öğretmenlik formasyonu alan öğrencilerin öğretmenlik mesleğine ilişkin tutumları (S.Ü. E. F. Yaz Kursu Örneği). Selçuk Üniversitesi Eğitim Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12, 266-287.
Üre, Ö. & Sünbül, A. M. & Bozgeyikli, H. (2000). Öğretmen adayı öğrencilerin kişiler arası ilişkilerde farkındalık düzeyi. Selçuk Üniversitesi Eğitim Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25. Yıl Özel sayı.
Avşaroğlu, S. & Üre, Ö. (2000). Üniversite öğrencilerinin kendini açma davranışlarının belirlenmesi. Selçuk Üniversitesi Eğitim Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25. Yıl Özel sayı.
Hamarta, E., Deniz, M. E. ve Ö, Üre (2000). Grup rehberliğinin lise 1. Sınıf öğrencilerinin mesleki olgunluk düzeyine etkisi (Konya Örneği). Selçuk Üniversitesi Eğitim Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25. Yıl Özel Sayı.


Bireyler günlük yaşantılarında pek çok sorunla karşılaşmakta ve bunlarla baş etmek zorunda kalmaktadır. Çözümlenmesi gereken sorunlar bireylerin yaşına, içinde bulunduğu ortama göre de farklılaşabilmektedir. Sorunlarımızla baş ederken değişik duygusal ve davranışsal tepkiler veririz. Bu duygusal tepkilerden biriside öfkedir. Günlük yaşamda insanların sıklıkla yaşayabildikleri öfke duygusu ilk bakışta algılandığı gibi olumsuz değil, normal ve evrensel bir duygudur (Cenkseven, 2003). Kişiliği koruyucu yönde işlev yapabilir (Köknel, 1982).
Yapıcı bir şekilde ifade edildiğinde sağlıklı olarak değerlendirilebilecek olan öfke duygusu, uygun olmayan bir şekilde ifade edilmesi durumunda, kişi hem kendisine hem de çevresindekilere zarar verebilmektedir (Cenkseven, 2003). Bunun yanında kişiler arası ilişkilerde sorun yaşamakta ve birçok problemle karşı karşıya kalabilmektedirler (Akgül, 2005). Gençlik çağında bir duygulanım ve coşku biçimi olarak yaşanılan öfkenin kişilik üzerinde bıraktığı olumsuz etkiler daha sonraki yaşamdaki kin, nefret, kıskançlık, düşmanlık gibi duygulara dönüşebilir. Bu tür duyguların etkisinde kalan insan daha sık ve şiddetli öfkelenir (Köknel, 1982).
Herhangi bir durum birey için engelleyici olarak algılanıyorsa kızgınlık ve öfke davranışı ortaya çıkabilir (Kulaksızoğlu, 2001). Öfkenin farklı tanımları yapılmaktadır. Thomas (1993) öfkeyi, belirgin şekildeki bir tahrik karşısında yaşanan güçlü bir hoşnutsuzluk ve üzüntü duygusu olarak tanımlarken, öfke, bireysel bir tehdit algılandığında ya da engellenme ile karşılaşıldığında, tehdidin özelliğine göre yaşanan çaresizliğin, güçsüzlüğün, yetersizliğin yarattığı bunaltıya karşı gelişen hoşnutsuzluktan, kızgınlık ve şiddete kadar değişebilen bir duygu olarak da tanımlanmaktadır. (Boyd, 2002; Doğan, Güler & Kelleci, 2001; Terakye,1998; Üstün & Yavuzarslan,1995).
Farklı kuramlar öfke davranışını farklı biçimlerde açıklamaktadırlar. Psiko-analitik yaklaşım öfke davranışının altında yatan güçlerin bilinç dışında gizlenmiş olduğunu vurgulamaktadır. Kurama göre, eğer kişiler öfkenin altında yatan nedenleri araştırırlar ise öfkeyi çözebilirler. Öfke duygusu eğer bastırılırsa psikolojik ve psikosomatik hastalıklara neden olabilir. Bilişsel-davranışçı kuramcılar, öfkenin oluşumunda düşünce süreçlerinin ele alınmasının önemine işaret etmektedir. Bazı uyarıcılara karşı geliştirilen bir duygusal stres tepkisidir. Biliş ve davranışın karşılıklı olarak etkilediği, bilişsel kökenli duygusal bir durum olarak değerlendirilebilir. Sosyal öğrenme kuramında ise, öfke tepkilerinin kişinin ait olduğu kültür içinde öğrenildiği, çevresel faktörlerin öfke ifadesinin ve davranışının oluşmasında önemli katkılarda bulunduğunu savunmaktadır. Bu kuramda, öfke; gözlemsel öğrenme, taklit, özdeşleşme, kopyalama ve rol alma yoluyla öğrenilir. Biyolojik kuram öfke ve saldırgan davranışın nedeni olarak merkezi sinir sistemi ve endokrin sistem olmak üzere organizmanın işleyişindeki bozuklukları sorumlu tutar (Kısaç, 1999; Robins & Novaco,1999; Tambağ, 2004).
Genel olarak öfkenin nedeni, bireyin istediği bir şeyin kendinden kaynaklanmayan nedenlerle engellenmesidir. Morgan (1989)’e göre engellenme, bireyin amaca yönelik faaliyetlerine müdahale edilmesidir. İsteklerin engellenmesi, öfkeye, öfke de saldırganlığa neden olur. Araştırmalar öfkenin saldırganlık davranışına neden olduğunu ortaya koymaktadır (Berkowitz, 1990). Bireyler öfkelendikleri zaman öfkelerini doğrudan ifade edebildikleri gibi, karşılıklı iletişim, tepkiyi ortaya koymadan önce düşünme, fiziksel ya da sözel saldırı, bağırma, öfkesini bastırma ya da kontrol etme gibi davranışlar sergilemektedirler (Deffenbacher, Oetting, Lynch & Morris, 1996).




Averill (1983)’e göre kışkırtma öfkeye neden olabilir. Kışkırtmalar genelde karşıdaki kişiyi tahrik eden ve bunun sonucunda belli bir davranışı yapmaya zorlayan uyarımlardır. Bunun yanında engellenme öfkeye neden olan etmenlerin başında gelmektedir. Hoş olmayan uyaran, kişisel kuralların yıkılması, memnuniyetsizlik, kişinin benlik saygısının, diğer kişiler veya kuruluşlar tarafından tehdit altında kalması da kişilerde öfke davranışına neden olabilmektedir (Akgül, 2005; Averill, 1983). Ayrıca bireyin yapmak istemedikleri davranışlar yaşa göre farklılık gösterir. Bu da öfke nedenlerinin yaşa göre farklılaşmasına yol açmaktadır (Morgan, 1998).
Öfke duygusuna neden olabilecek etkenler göz önünde bulundurulduğunda, yetiştirme yurtlarında yaşayan ergenler bu etkenlerden daha kolay etkilenebilir. Çünkü sağlıklı aile ortamında yetişmeyen farklı ortamlarda, bu ortamdan uzak bir şekilde, yetişen çocuk ve ergenler bu durumdan olumsuz olarak etkilenebilmektedirler. Çocuklarda sağlıklı kişilik gelişimi için kendisine, anne-babaları tarafından, uygun çevre koşulları ve sevgi ortamı oluşturulmalıdır (Ekşi, 1990; Yavuzer, 1998). Ruh sağlığının temelinde, bebeklik ve çocukluk dönemlerinde, özellikle anneyle kurulacak sıcak sevgi ve yakın ilişki yer almaktadır. Anneden yoksun olma, çeşitli düzeylerde davranış bozukluklarının nedenidir (Yavuzer, 2001). Yapılan bazı araştırmalarda, yetiştirme yurtlarında yaşayan ergenlerin ailelerinin yanında yaşayan ergenlere göre, daha fazla psikolojik belirti gösterdikleri saptanmıştır (Atasoy, 1992; Bulut, 1995; Vergili & Oktay 1998). Ocakcı & Kürtüncü (2004) yaptıkları bir araştırmada yuvada yaşayan 9-13 yaş grubu çocuklarının %92.2’sinin depresyon düzeylerini, kesim puanının üstünde bulmuşlardır. Dolayısıyla depresyon belirtilerinin yuvada yaşayan çocuklarda ergenlik döneminden daha erken bir dönemde başladığı saptanmıştır. Bu sonuçlar aile ortamından ve iletişiminden yoksun olmanın ergenleri olumsuz yönde etkilediğini göstermektedir.
Diğer bazı araştırmalarda yetiştirme yurdunda yaşayan ergenlerin ailesinin yanında yaşayan ergenlere göre, saldırganlık eğilimlerinin yüksek olduğu (Ersoy, 2001), daha çok kimlik arayışı ve kimlik kargaşası yaşadıkları (Gündoğdu & Zeren, 2004), kaygı düzeylerinin yüksek olduğu (Gürsoy & Yıldız Bıçakçı, 2005), daha düşük öğrenilmiş güçlülük düzeyine sahip olduğu (Boyraz & Aydın, 2003) ve benlik tasarımlarının düşük olduğu (Aral, Gürsoy & Yıldız Bıçakçı, 2005) görülmüştür.
Yetiştirme yurdu ortamında ergenlerin otorite figürü olarak yetiştirme yurt personeli ile yaşamak zorunda oluşu, uygun rol modellerinin bulunmaması, sevginin yeterince gösterilmediği, duygusal paylaşımlarının sınırlı olduğu ve bireyselliklerine yeterince önem verilmemesi (Tambağ, 2004) gibi nedenlerden dolayı yetiştirme yurtlarında yaşayan ergenler öfke duygusu yaşayabilmektedir.
Bu araştırmanın amacı, yetiştirme yurtlarında yaşayan ergenlerin, sürekli öfke ve öfke tarzı alt boyutlarının bazı değişkenlere göre (cinsiyet, doğum yeri, anne-baba boşanma, annenin ve babanın uğraştığı iş, yurtlarda kalma süresi, aile ya da akrabalarına izinli gitme, önemli bir hastalık geçirme ve üzücü bir olayla karşılaşma durumu) anlamlı düzeyde farklılaşıp farklılaşmadığını belirlemektir. Böylece yetiştirme yurdunda yaşayan ergenlerin öfke duygularını etkileyen etkenlerin bir kısmının da olsa belirlenerek, burada barınmakta olan ergenlerin yaşam standartlarının yükseltilmesinde katkısı olacağı umulmaktadır.
Yöntem
Evren ve Örneklem
Araştırma genel tarama modelindedir. Araştırmanın evreni Konya ilinde bulunan erkek ve kız yetiştirme yurdunda kalan korunmaya muhtaç ergenlerden oluşmuştur. Araştırmada örneklem olarak evrenin tamamı alınmıştır. Araştırma örneklemine alınan toplam 211 ergenin 118’i kız (% 55.9) ve 93’ü erkek (% 44.1) olup, yaş ortalamaları 15,11’dir (Ss:2,16).

 Veri Toplama Araçları
Yetiştirme yurdunda yaşayan ergenlerin sürekli öfke ve öfke tarzlarının belirlenmesinde Özer (1994) tarafından Türkçe’ye uyarlama çalışmaları yapılan “Sürekli Öfke-Öfke Tarz Ölçeği” kullanılmıştır. 34 maddeden oluşan ölçeğin ilk 10 maddesi sürekli öfke düzeyini ölçerken, diğer 24 madde ise bireylerin öfke tarzlarını (öfke-içte, öfke-dışa ve öfke-kontrol alt boyutları) belirlemektedir. Sürekli öfkeden alınan yüksek puanlar, öfke düzeyinin yüksek olduğunu; öfke-içte ölçeğindeki yüksek puanlar, öfkenin bastırılmış olduğunu; öfke-dışa ölçeğindeki yüksek puanlar, öfkenin kolayca ifade ediliyor olduğunu ve öfke-kontrol ölçeğindeki yüksek puanlar ise öfkenin kontrol edilebildiğini göstermektedir (Savaşır ve Şahin, 1997). Ergenlerin kişisel bilgileri ise araştırmacılar tarafından hazırlanan “Kişisel Bilgi Formu” ile elde edilmiştir.
İşlemler
Araştırmada kullanılan ölçek ve kimlik bilgileri anketi, araştırmacılar tarafından yetiştirme yurtlarında kalan ergenlere uygulanmıştır. Kız ve erkek yetiştirme yurtlarındaki ergenlere farklı günlerde etüt odalarında 6-8’er kişilik gruplar halinde ölçeğin yönergesi açıklanarak araştırmacılar tarafından uygulanmıştır. Ergenlerin bazı soruları anlamakta zorluk çektikleri gözlemlenmiştir. Bu durumda ergenlere anlamadıkları kelimeler ya da cümleler açıklanmıştır. Tüm ergenler araştırmaya gönüllü olarak katılmışlardır. Verilerin analizinde, değişkenlere bağlı olarak bağımsız grup t testi ve tek yönlü varyans analizi testi kullanılmıştır. Varyans analizi sonucunda anlamlı çıkan sonuçlarda, farklılaşmanın kaynağını belirlemek amacıyla Tukey testi yapılmıştır.

Bulgular

 

Tablo 1 incelendiğinde, cinsiyet değişkeni açısından ergenlerin sürekli öfke düzeyleri arasında anlamlı bir farklılaşmanın olmadığı görülmektedir (t=1,278; p>.05). Öfke tarzı alt boyutları olan öfke-içte (t=-1,716; p>.05), öfke-dışa (t=0,214; p>.05) ve öfke kontrol (t=1,194; p>.05) alt boyutları puan ortalamaları arasında da cinsiyet değişkeni açısından anlamlı düzeyde bir farklılaşma bulunmamıştır.

Tablo 2’de uygulanan varyans analizi sonucunda ergenlerin doğum yeri değişkenine göre sürekli öfke, öfke-içte ve öfke-kontrol alt boyutları arasında anlamlı düzeyde bir farklılaşma bulunmazken, öfke-dışa alt boyutunda anlamlı düzeyde farklılaşmanın olduğu görülmektedir (F=3,398; p<.05). Farklılaşmanın kaynağını belirlemek amacıyla Tukey testi yapılmış ve anlamlı çıkan sonuç Tablo 3’de verilmiştir.

*P<0.05

*p<0.05

                                 DEVAM EDİNİZ