|
 |
YAŞLI İNSANLAR KIRILGANDIR
(Kırılgan insanlar ihtimam
ister)
Şadiye DÖNÜMCÜ / Sitemiz yazarı
dosadoster@gmail.com |
İLK SÖZ
YERİNE
Geride kalan yaşantı ve yılları özlemle anmak, aramak...
Geçmişte yaşanan acıların insanı olgunlaştırıp, hayallerine gerçeklik
kazandırdığını düşünmek...
Değişiklik ve yeniliklerden ürkmek...
Ölüm korkusuna kapılmak... Geçmişteki güzellikleri unutmak...
Giderek daha fazla şeye özlem duymak, hayret etmek, hüzünlenmek...
Kalite-severliğimizin arttığını fark etmek... Konfor
aramak... Fazlalaşan boş zaman nedeniyle –cesaretimiz var ise- yüzümüze
sıkça ayna tutup, kendimizle yüzleşmek... Yaşam kalitemizi yükseltmeğe
çalışmak...
Hüznün kadrolu, coşkunun geçici olduğunu
düşünmek... Yılların getirisi artıların tümünü birlikte değerlemeye almak...
Hayatın dayadığı olumlu / olumsuz yeniliklere direnmek...
Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun “Yalnızlığın
kadarsın / Yalnızlığın mis kokmalı / Yalnızlık dediğin büyük bir zindan /
Dünyanın en büyük zindanı / Dinden imandan çıkarır / Ama öyle bir adam eder
ki insanı “ dizelerini kendisine ithafen yazıldığını düşünmek...
YAŞLILIK: GERİLEME VE KAYIPLARIN YAŞANDIĞI DÖNEM
Yaşlanma yaşam sürecinin önemli ve nihai bir aşaması. Gerileme ve kayıpların
yaşandığı bu dönemde insanın kişiliği ile kendini algılayışında
değişiklikler olması kaçınılmaz. Yaşlanan kişiye yönelik toplum ve çevre
algısının değiştiğinden dış dünyayı terk ederek tamamen kendi dünyasına
çekilmeyi tercih eden yaşlı kişi -çoğu kez- bunalıma girer.
Yaşlılık, Yalnızlık ve Bunalım Dönemi mi?
Özgüveni, uyum yeteneği ve üretkenliği
azalan, uyaranlara yanıtı geciken, belleği zayıflayan,, bunaltısı artan,
uyku düzeni bozulan, değer kaybına uğrayan, statüsü değişen, eş ve
akranlarını kaybettiğinden karamsarlığa kapılan, ekonomik sorunları artan,
fiziksel ve mental sağlığının –daha da- bozulacağı endişesi taşıyan,
dışlandığını düşünerek mutsuz olan yaşlının bunalıma girmesi mümkün.
Yaşlılık: Bireysel ve Toplumsal Bir Sorun
Ortalama yaşam ömrünün pek çok değişkenin
etkisiyle her geçen gün uzadığı günümüzde; yaşlanma sürecine giren kişilerin
sorunlarını saptama ve çözmeye yönelik çok yönlü araştırmalar yapılması,
uluslar arası ve ulusal düzeyde planlamalara gidilmesi, yeni yasal
düzenlemeler yapılması ve çeşitli önlemler alınması sevindirici.
Yaşlılar Yerinde
Yaşlanmak İster
Her yaştaki insan yeni ortam ve mekanlara uyum sağlamakta güçlük çekse de
yaşlılar alıştığı mekan ve çevreye bağımlılık geliştirdiğinden kısa süreli
ayrılıklarda bile olumsuz etkilenir ve bir an önce geri dönmek ister.
Yapılan çalışmalar bireyin çok yönlü iyilik halini sürdürebilmesi için
alıştığı ortamda sevdikleriyle birlikte toplum içinde yaşlanmasının önemli
olduğunu göstermiştir.
Yaşlı Bakımı İhtimam
İster
Ailelerin küçülmesi, kadının çalışması, akraba-komşu ilişkilerinin
zayıflaması gibi nedenlerle yaşlının aile içinde evde bakımı her geçen gün
daha da zorlaşmaktadır. Çoğu yaşlının bakımı için en uygun yer evi
ise de; mekanın evsel bakıma göre düzenlenmesi, gerekli ekipman ve sarf
malzemelerinin sağlanması, hastalık durumunda tıbbi donanım sağlanarak
tedavi ve bakımının evde de sürdürülebilmesi sorunlara yol açmaktadır.
Bakım ve rehabilitasyon hizmetinin kalitesi yaşlının yaşam kalitesini
arttırır.
Yaşlının -mümkün olduğunca- yaşamını kendi evinde / ailesinin yanında
sürdürebilmesi için bakım hizmeti sorumluluğunun aile–toplum-devlet
tarafından paylaşılması, yaşlıların evde bakımının sosyal güvenlik ve sosyal
yardım sistemi içerisine alınması,
hizmet organizasyonunun sektörler arası işbirliğiyle yapılması
gerekir.
Yaşlılar Toplumsal Yaşama
Dahil Olmalı
Yaşlılık alanında kullanılan “toplum temelli bakım” ve “yerinde yaşlanma”
kavramlarının ortak yönü (kısaca); yaşlının çevresi ile olan ilişkisini
güçlendirerek yaşamını alıştığı ortamda sürdürebilmesi bağlamında oluşan
gereksinimlerini karşılayarak toplumsal yaşama dahil olması için çaba
harcamak ve tıbbi bakımını desteklemek olduğu söylenebilir.
Tüm dünyada yaşlı bakımının toplum olanaklarıyla desteklenmesi amaçlı
hizmetlerin sınırları çok geniş olup, her ülkede değişik şekilde
çeşitlendirilmiş ise de yaşlılara yönelik en yaygın hizmet türünün dışarıdan
ve profesyonellerle desteklenen evde bakım modeli olduğunu söylemek mümkün.
YAŞLILARA YÖNELİK KURUMSAL
BAKIM HİZMETLERİ
Yaşlıların
kurumsal bakımına ilişkin olarak dünyadaki genelindeki uygulamaya
bakıldığında;
·
Kısmi/tam
olarak sürekli bakıma gereksinim duyan, tüm olanakları tüketmiş, kendi
başına bağımsız olarak yaşamını sürdüremeyen, sosyal ve psikolojik açıdan
yalnızlık ve güvenlik gereksinimi duyan yaşlılara huzurevlerinde,
·
Ağır somatik
ve psişik sorunları olan yaşlılara tıbbi refakat ve terapi imkanları bulunan
sağlık kuruluşu niteliğindeki bakımevlerinde
hizmet verildiği görülmektedir.
Ülkemizde semt yaşlılarına yönelik evsel bakım ve gündüzlü bakım hizmetleri
yaygın olmayıp bakım modeli huzurevi olarak biçimlendiğinden; kendi evinde
bağımsız olarak yaşayabilecek koşullarda olup, tedavi, bakım, refakat ve
terapi imkanı bulamayan, evini ve kendisini geçindirecek kadar geliri
bulunmayan, ev işi yapabilecek fiziki gücünü yitirdiğinden desteğe ihtiyaç
duyan yaşlılar huzurevini tercih etmektedir.
Kurumsal
Bakım: Yaşlının Ailesi Dışında Bakım Biçimi:
Kurumsal bakımdaki yaşlı;
·
bildiği/alıştığı/hakim olduğu, kendini güvende ve özgür hissettiği,
anılarıyla beraber olduğu evindeki yaşamdan uzaklaşıp, huzurevinde de çevre
denetimini göreli olarak yitirdiğinden yeni konumunu kabullenemeyerek uyum
sorunları yaşar.
·
ilk kez
karşılaştığı farklı yaşam deneyimleri, kültürü, eğitimi ve sosyo-ekonomik
koşulları olan akranlarıyla bir arada olmak ve ortak kullanım alanlarını
paylaşmaktan kaynaklı sorunlar yaşar.
·
statü kaybına
uğradığını düşüncesiyle değişik savunma mekanizmaları geliştirerek davranış
bozukluğu gösterir.
·
toplumsal
hayattan soyutlandığını düşünür.
·
aile
yakınlığı, sevgisi ve ilgisinden, bedensel temaslardan yoksun kaldığından öz
güveninin azalması dahil psikolojik sorunlar ve sosyal yoksunluklar yaşar.
·
bu bakım
biçiminin doğası gereği vardiya sistemiyle çalışan görevlilerle düzenli
ilişki geliştirmekte zorlanır.
·
gereksinimlerinin fark edilmesi, sorunlarının çözümlenmesi aksadığından,
hizmette yetersizlikler oluştuğunda mutsuz olur.
·
sosyal
yardımlarla desteklenmeyip, ekonomik (yoksulluk) nedenlerle kuruma
yerleştirildi ise bunu kabullenmekte zorlanır.
·
aile ve
yakınları yanında bakılamayan, istismar ve ihmale maruz kalan, toplumun
yaygın ve geçerli ahlak kurallarına aykırılığı olan yaşlılarla aynı bina
içinde bakılmaktan kaynaklı sorunlar yaşar.
Evsel Bakım: Yaşlının Aile İçinde Bakım Biçimi
Yaşlının toplum içinde üretken ve bağımsız hale gelerek, yaşam sürdürmesi
amacıyla bakım gereksinimi olan yaşlıya;
-
kendi
(bildiği, alıştığı, hakim olduğu, kendini güvende ve özgür hissettiği,
anılarının olduğu) ortamında (evinde / çevresinde)
-
yaşamını bağımsız olarak sürdürmek, yaşam kalitesini
arttırmak amacıyla
-
farklı meslek elemanlarından
(Doktor, Hemşire,Sosyal Hizmet Uzmanı, Psikolog, Fizyoterapist,
Diyetisyen, Bakım Elemanı ve diğer görevliler) oluşan bir ekibin
sürekli / süreli olarak,
-
kapsamlı ve organize bir biçimde
-
koruyucu, önleyici, tedavi edici
-
hizmet
(psiko-sosyal , fizyolojik - tıbbi destek, sosyal hizmet)
sunulması
olarak tanımlanan bu hizmetler; sağlık-sosyal hizmet kurumlarında gündüzlü /
evinde yaşayanlara ev içinde/dışında verilmektedir.
Ülkemizde yaklaşık her 200 yaşlıdan sadece 1’i huzurevinde, 199’u ise evinde
yaşamaktadır. Dünyada ve ülkemizde bu denli yaygın ve kurumsal bakıma görece
de ekonomik olan ev içi bakımın ev dışı hizmetlerle desteklenmesi, bakım
verenlerin ve aile üyelerinin profesyonellerce eğitilmesinin önemini ortaya
koymaktadır.
Evsel Bakım Hizmetleri:
·
Yaşlı bakım
elemanınca evde yaşlının durumu ve gereksinimlerine uygun olarak değişen
sürede temizlik, diyet yemeği yapma, çamaşır yıkama-ütüleme, ilaç temini,
alışveriş, fatura takibi, sosyal ve psikolojik destek verilmesi(Yardım)
·
Öz bakımını
yapamayan yaşlının tırnak kesimi, saç-sakal tıraşı, banyo ve beslenme gibi
gereksinimlerinin eğitimli bir personel tarafından gün içinde yapılacak
ziyaretlerle karşılanması.(Takip)
·
Profesyonel
sağlık / yardımcı sağlık personelince yaşlıya tıbbi bakım, hemşirelik,
fizyoterapi gibi hizmetlerin yaşlıya evinde verilmesi ve hastalandığında
izlenmesi. (Sağlık hizmeti)
·
Yaşlının
geçici-süreli olarak 24 saatlik bakımının hemşire/yaşlı bakım elemanı
tarafından sağlanması.(Süreli bakım)
·
Yemeğini
yapamayan yaşlıların evlerine günde üç öğün sıcak yemek götürülmesi. (Ev
yemek servisi)
·
Ev telefonuna
bağlanan ‘Tele-Yardım Merkezi özel telefon hattı aracılığıyla yaşlının acil
durumlarda merkeze alarm vermesi sonrası operatörün harekete geçerek
ailesine haber vermesi, -gerekiyorsa- eve doktor, itfaiye, ambulans
yönlendirmesi.
(Telefonla yardım)
·
Yaşlının
evindeki her türlü küçük onarım ve tamirat işlerinin yapılması (Ev
bakım-onarım hizmeti)
ÜLKEMİZDE YAŞLILARA YÖNELİK
BAKIM HİZMETLERİ
Ülkemizde yaşlılara yönelik örgütlü sosyal hizmetler yoğunluklu olarak kamu
tarafından verilmektedir.
Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (SHÇEK) Genel Müdürlüğü; sosyal
yoksunluk ve/veya ekonomik yoksulluk içinde bulunan yaşlıların yaşam
standartlarını koruma ve yükseltme amaçlı hizmetleri planlamak, düzenlemek,
izlemek, koordine etmek ve denetlemekle görevlendirilmiştir.
SHÇEK Kurumsal Bakım
Hizmetleri
Kurumsal bakımı hizmetlerini
üç Yönetmelik dayanağında veren SHÇEK’e bağlı;
·
“60 yaş
üzerindeki yaşlı kişileri huzurlu bir ortamda korumak, bakmak, sosyal ve
psikolojik gereksinimlerini karşılamak amacıyla kurulan yatılı sosyal hizmet
kuruluşu olan huzurevleri,
·
“60 yaş
üzerindeki yaşlı kişilerin yaşamlarını sağlık, huzur ve güven içinde
sürdürmesi, kendi kendilerini idare edebilecek şekilde rehabilitasyonlarının
sağlandığı, tedavisi mümkün olmayanların ise sürekli olarak özel bakım
altına alındığı yatılı sosyal hizmet kuruluşu” olan Yaşlı Bakım ve
Rehabilitasyon Merkezleri bulunmaktadır.
Huzurevi ve Merkez sayısı toplamı 76, kapasitesi ise 7799’dur. Mevcut 57
kuruluşta toplam 2628 kapasite özel bakım / bakım rehabilitasyon hizmetine
gereksinim duyan yaşlılara ayrılmıştır.
Kurum ayrıca gerçek kişiler ve özel hukuk tüzel kişilerince ve diğer kamu
kurum ve kuruluşlarınca açılan huzurevi ve bakımevi hizmetlerinin de
takibini yapmaktadır.
Özel Huzurevi sayısı 156, toplam kapasitesi ise 8443, Kamu kurum
kuruluşlarına bağlı huzurevi sayısı ise 27 olup kapasitesi de 4528’dir.
Yaşlılara verilen bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılması, artırılması ve
çeşitlendirilmesinden hareketle;
·
“Yaşamını evde
yalnız / ailesi ile birlikte sürdüren yaşlılara boş zamanlarını
değerlendirmelerine yardımcı olmak, yaşam koşullarını iyileştirmek, günlük
yaşamla ilgili etkinliklerine yardımcı olmak, rehberlik ve mesleki
danışmanlık yapmak, kendi olanakları ile karşılamakta güçlük çektikleri
konularda destek hizmetleri vermek, sosyal ilişkilerini ve aktivitelerini
artırmak” amacıyla 4 ilde bine yakın yaşlının yararlandığı 5 Yaşlı Dayanışma
Merkezi,
·
“Ailesi
yanında yaşayan alzheimer hastası yaşlıların evde tek başına kalmasından
kaynaklanan riskleri ortadan kaldırarak güvenliğini sağlamak, çeşitli
etkinliklerle aktif hale getirerek ajitasyonunu azaltabilmek amacıyla Ankara
Ümitköy Huzurevi bünyesinde “Alzheimer Hastası Yaşlılar Gündüzlü Bakım
Merkezi”
hizmet vermektedir.
Yaşlılara Gündüzlü Bakım
Hizmeti
Temmuz’2008’de yürürlüğe giren “Özel Huzurevleri İle Huzurevi Yaşlı Bakım
Merkezleri
Yönetmeliği ile “Yaşlı Hizmet Merkezlerinde Sunulacak Gündüzlü Bakım İle
Evde Bakım Hizmetleri Hakkında
Yönetmelik”le getirilen düzenlemeler yaşlılara özel huzurevleri ya da
Yaşlı Hizmet Merkezleri bünyesindeki birimlerde verilecek gündüzlü bakım
hizmetini içermektedir.
Özel Huzurevlerinde Gündüzlü Bakım Hizmeti
Gerçek kişiler ve özel hukuk tüzel kişileri tarafından açılacak Huzurevi ile
Yaşlı Bakım Merkezlerinde(YHM) 55 yaşını bitirmiş yaşlılığa bağlı demans
/Alzheimer hastası, ağır felçli, yatağa bağımlı veya özel bakımı gerektiren
diğer hallerde, başkasının desteğine ihtiyaç duyan yaşlılara 24 saat yatılı
hizmet verilebilecektir.
Yararlanacaklar için hazırlanacak bakım planında yaşlının bireysel
özellikleri ve ihtiyaçları göz önüne alınarak verilecek hizmetin içerik ve
sıklığı yer alacak ve hizmet sosyal çalışmacı, doktor, psikiyatri
fizyoterapist, diyetisyen, sağlık memuru, hemşire ve yaşlı bakım elemanından
oluşan bir ekip tarafından sunulacaktır.
Kapasite dahilinde geçici süre ile yatılı / gündüzlü yaşlı kabul
edilebilecek olan bu merkezlere ödenecek aylık bakım ücreti Valiliklerce
saptanacaktır.
Yaşlı Hizmet Merkezlerinde
Gündüzlü Bakım Hizmeti
SHÇEK bünyesinde açılacak YHM; yaşlılara merkez binasında ya da evinde
sosyal-psikolojik destek hizmeti verilebileceği gibi, hasta olanlara da
gündüzlü bakım hizmeti verilebilecektir.
YHM’nde evinde yaşam sürdüren yaşlılara boş zamanlarını çeşitli
aktivitelerle değerlendirme, sosyal ilişkilerini arttırma ve günlük yaşam
aktivitelerini geliştirmeleri desteklenerek yaşam kalitelerinin
yükseltilmesine yardımcı olunabileceği gibi, hasta olan yaşlılara da ev
ortamının iyileştirilmesi, boş zamanlarının değerlendirilmesi, sosyal,
psikolojik ve sağlık ihtiyaçlarının karşılanması, günlük yaşam
etkinliklerine destek hizmeti verilebilecektir.
Yönetmelik; evde bakım hizmetinin yaşlı/yakınlarının talebi ve hizmet
gereklerine göre gece/gündüz, hafta sonu ve tatil günleri gerektiğinde 24
saat kesintisiz ya da saptanan saatlerde verilebileceği, yaşlı yakınlarını
bilgilendirici eğitim programları düzenlenebileceği, yaşlıların özel, resmi
ve hukuki sorunlarının çözümünde rehberlik ve danışmanlık yapılabileceği
gibi hükümler de içermektedir.
YAŞLI İÇİN HUZUREVİ SEÇİMİ
Yakınımızdaki yaşlıların kurumsal bakımdan yararlanmasına karar verme
sürecinde uygun bir huzurevi ararken;
o
SHÇEK Genel
Müdürlüğünden açılış onayı verilmiş bir kuruluş olması,
o
Binanın
fiziksel konumu ve diğer sağlık kurumlarına yakın olması,
o
Yaşlı odaları
donanımının amaca uygun olması,
o
Personelin
niteliği ve niceliği,
o
Yaşlılara
gösterilen özenin fark edilen,
o
Süresiz tıbbi
bakım ve gözetim olunabilmesi,
o
Hijyen
koşullarına uygunluk,
o
Gürültüsüz bir
ortam olması,
o
Gece nöbetçi
sağlık elemanı bulunması,
o
Banyo, kapı,
pencere ve bahçede güvenlik önlemleri alınmış olması,
o
Tefrişte toz,
kir tutmayan ve kolay temizlenen mefruşata yer verilmesi,
o
Fiziksel
destek araçları bulunması,
o
Aylık aktivite
programları bulunması,
o
Diyetisyen
tarafından hazırlanmış yemek listesi olması,
o
Acil
durumlarda bağlantı kurulacak doktor, ambulans ve hastane bulunması,
o
Oksijen tüpü,
aspiratör, havalı yatak gibi tıbbi donanımların bulunması,
o
Bahçe ve
uğraşı odaları olması,
o
Islak
zeminlerde ve koridorlarda tutamak bulunması
SON SÖZ YERİNE
der bir şiirinde. Hayatın zaten kırılmamak ve kurumamak mücadelesine
dayandığını bilenlerin evlerindeki ya da huzurevlerindeki yaşlıların
kırılmasına da, kurumasına da izin vermeyeceğine olan inancımla...
*Şadiye Dönümcü. Sosyal
Hizmet Uzmanı
dosadoster@gmail.com.
** Bu yazıda,
·
‘bianet.org’
ve ‘sosyalhizmetuzmani.org’ web sitelerinde yayımlanan yazılarımdan,
·
‘shcek.gov.tr’ ve ‘evdebakim.org’ web sitelerinden,
·
SHÇEK 26.
Danışma Kurulu Ön Çalışma Raporu (2007)ndan,
·
SHÇEK Yaşlı
Bakım hizmetlerine ilişkin mevzuattan,
·
Editörlüğünü
yaptığım “Yaşlılık El Kitabı”ndan (SHÇEK,1996)
yararlandım.
Bu yazı "Alzheimer Derneği Mersin Şubesi'nce
6-12 Ekim.2008 tarihleri Silifke-Kapızlı Akdeniz İhracatçılar Birliği(AKİB)
Tesislerinde 'Unutsalar Da Artık Unutulmayacaklar' sloganıyla; "Alzheimer
hastaları ve yakınları arasındaki dayanışmanın desteklendiği, kişilerin
haberdarlık düzeyini artıracak çok-disiplinli özel bir eğitim programı ile
hastalara daha bilinçli yaklaşımın temin edilmesi ve ülke çapında özgün
stratejilerin geliştirilmesi için uygun bir alt yapının hazırlanması"
amacıyla düzenlenen 1. Alzheimer Eğitim Kampı programında yer alan
'bakımevine geçiş' başlıklı oturum için hazırlanmıştır.
|
