Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi–ADNK-(2008) verilerine göre ülke nüfusu 71.517.100. Bu nüfusun %70’i 15-64 yaş aralığında, % 6.8’i ise 65+ yaş diliminde.

4.363.156 olan 65+ yaş nüfusun %64’ü kentsel alanda yaşıyor, %48’i okur-yazar değil, okur-yazarların %29’u ise ilkokul mezunu. İşgücüne dahil olmayanların oranı %65. Bağımlılık oranı %11. Emeklilik hakkı bulunanların oranı %44. Ayrıca cinsiyetler arası, kır-kent ve bölgeler arası farklılıklar var.

 Ortalama yaşam ömrü kadınlarda 70.4, erkeklerde 65.8. 65+ yaş sonrası hayatta kalma süresi kadında 15.8,  erkekte 13.1 yaş.

 2008’de 6.8 olan 65+ yaş nüfus oranının 2010’da  %7.1 olacağı var sayılıyor.

Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü(HÜNEE-1998) verilerine göre; hanelerin %20’sinde en az bir yaşlı olduğu, yaşlı nüfusun %55’inin çocuklarıyla birlikte yaşadığı, diğerlerinin de aynı mahalle, aynı semt, aynı kentte veya ayrı kentlerde yaşadığı saptanmış.

 Yaşlının yaşam kalitesini, öncelikle bakım kalitesi etkiler.

Bu demografik yapı içinde yer alan evinde tek başına, yakınlarıyla ya da bakıcısıyla yaşam sürdüren yaşlı kişilerin bakım kalitesini; kişiliği, konumunu kabullenme düzeyi, mekanın fiziki koşulları, ailesinin onu kabullenme düzeyi, refakat edilme durumu, duyguları ve eğilimleri etki eder.

Sadece kişisel bakım hizmetlerini yapmak bile en az bir kişi gerektirdiğinden bakım  gereksinimi olan yaşlıya, sağlık ve sosyal hizmet kuruluşlarınca ev içi-dışında hizmetler sunulması onun yaşam kalitesini yükseltir.

Her 191 yaşlıdan sadece 1’inin geriatrik yatılı sosyal hizmet kuruluşlarında bakım hizmeti aldığı ülkemizde yaşamını evinde sürdüren yaşlıların yaşam kalitelerini yükseltme amaçlı hizmetlerin düzenlenmesinin önemi açıktır.

 Bu anlamda Huzurevi Yaşlı Bakım Merkezleri Yönetmeliği ile Yaşlı Hizmet Merkezlerinde Sunulacak Gündüzlü Bakım İle Evde Bakım Hizmetleri Hakkında Yönetmelikte yer alan düzenlemelerin önemli olduğunu, yaşama geçtiğinde yaşlı bakımı sorunlarından bazılarının çözümüne katkı verebileceğini bilvesile belirtmeliyiz.

Yaşlı bakımı profesyonel bir iştir.

Genellikle yardım, takip, sağlık hizmeti, süreli bakım ve yemek servisi olarak şekillendirilen, psiko-sosyal, fizyolojik- tıbbi destek, sosyal hizmet ve diğer hizmetler olarak çeşitlendirilen koruyucu, önleyici, tedavi edici nitelikli yaşlılara yönelik evde bakım hizmetleri; dışarıdan doktor, hemşire, sosyal hizmet uzmanı, psikolog, fizyoterapist, diyetisyen, bakım elemanı gibi profesyonellerle verilir.

Yaşlının öz bakımını yaptırmak, odasının temizlik ve düzenini sağlamak, sağlık takibini yapmak, beslemek, sürekli izleyip desteklemek, zamanını yönetmek, güvenliğini sağlamak kolay bir iş değil. Bu anlamda yaşlı, ona bakım veren(ler) ve ailesi çok yönlü desteklenmeli.

Ülkemizde yetiştirilmiş yaşlı bakım elemanı yok!

Sağlık ve bakım mesleklerinin önem kazandığı, sosyal güvenlik sisteminde yeni  düzenlemelerin yapıldığı, geriatrik yatılı sosyal hizmet kuruluşlarına ilişkin olumsuz  önyargıların olduğu günümüzde giderek artan yaşlı nüfustan evinde yaşam sürdürenlere bakım verenlerin profesyonellerce eğitilmiş olması, yaşlının yaşam kalitesini ve bakım verenlerin de yararlılık payını arttırır.

Ayrıca bakım elemanı olarak yetiştirilen ve istihdamı sağlanan kişiler aile bütçelerine katkı verir, sektördeki boşluğun dolmasına da yardımcı olur. Ülkemizde yaşlı bakım elemanı yetiştirme amaçlı iyi niyetli çalışmalar varsa da yetersizdir.

Yaşlı bakımı meslek midir?

Evet; meslektir ama ülkemizde henüz meslek olarak algılanmamakta. Bizim gibi ülkelerde kadınlar ailelerindeki çocuk/yaşlı/özürlülere bakmakla yükümlü tutulduğundan bakım işinin profesyonelliği kabul görmemekte, herkesin yapabileceği bir iş olarak  düşünülmekte. 

Üstelik ağır ve yıpratıcı  çalışma koşullarına rağmen alınan ücret düşük. İşin toplumsal kabulü düşük. Sosyal güvenlik konusunda açmazlar var. Gecesi, hafta sonu, bayramı olmayan bir iş.  Üstelik sadece yaşlı bakımından değil, evdeki diğer işlerin de yapılması talebi yüksek. Başta taciz olmak üzere riskleri de var.  

Yaşlı bakımı saygın bir çalışma alanı mı?

Henüz değil. Yaşlı bakımının bir meslek olarak kabul edilebilmesi için toplumun –özellikle gençlerin- hazırlanması gerek. Yaşlı Bakım Elemanı Yetiştirme amaçlı ve uygulama ağırlıklı mesleki eğitim kurslarını bitirenlerin istihdam edilmesi aile ekonomisine ve ülke ekonomisine katkı sağlayacağı gibi sektördeki açığın kapanmasına da katkı verecektir. 

Konuya ilişkin olarak yapılacak düzenlemelerde sağlıklı işleyecek danışma ve denetim işleyişine yer verilmesi önemli. Ayrıca bakılan ve bakım verenlerin beklenti sınırları da iyi saptanmalı. 

Yaşlı bakımı işi kadın işi mi?

Biliyoruz ki; kadınlar -yani eşler, kız çocukları ve gelinler- evde ücretsiz yaşlı bakıcısı. Kadınlar hastanelerde, huzurevlerinde, bakımevlerinde ve evlerde de ücretli yaşlı bakıcısı.   

Hizmet sektörü kadınların en yoğun çalıştığı sektör. Toplum hizmetleri yani sosyal-kişisel hizmetler de kadınların en yoğun çalıştığı alt sektörlerden biri. Kadınlar –özellikle genç olanlar- yaşlı bakımını iş olarak görmese de, geçici olarak kabul edip uygun zamanda başka bir işe geçse de, yaşlı bakıcılığı kurslarına katılıp sertifika almış olsalar da, bu işi yapmayı tercih etmeseler de özürlü/yaşlı bakıcılığı yapan kişilere olan gereksinim her geçen gün artıyor. Ve kadınlar giderek büyüyen -ve dolayısıyla büyük açık olan- bu alt sektörde yerini almak zorunda.  

Yaşlı bakımı sektörünün sorunları çözümlenmeli.

Ülkemiz insanının hayatta kalma süresinin giderek uzadığı üstelik daha da uzayacağı çağımızda yaşlıların bakımı konusu giderek daha da önem kazanmaktadır. Çünkü yaşlının yaşam kalitesini, öncelikle bakım kalitesi etkiler. Yaşlı bakıcılığı profesyonellik gerektirmesine karşın ülkemizde bu iş evdeki kadınlarca ücretsiz olarak yapılmaktadır. Yetiştirilmiş yaşlı bakım elemanının yok denilecek kadar az olduğu ülkemizde yaşlı bakıcılığı meslek olarak kabul edilmemekte.  

Yaşlı bakıcılığı bir meslek olup, yaşlı bakımı da saygın bir çalışma alanıdır.

Yaşlı bakıcılığı –genellikle- kadınların yaptığı bir iştir ve artık –yeni– bir sektördür.

Sektörün işleyişindeki çok yönlü sorunlar Yaşlanma Uluslar Arası Eylem Planı(**) ile Yaşlanma Ulusal Eylem Planı(***) çerçevesinde çözümlenmeli ve öncelikle;  yaşlılar, yaşlıya bakım veren(ler) ve aileler çok yönlü desteklenmeli, kamu ve gönüllü kurum ve kuruluşları bakım elemanı yetiştirilmesi konusunda yönderlik yapmalı, Yaşlı Bakım Elemanı Yetiştirme Kursu müfredatları amaca uygun belirlenmeli ve bu elemanların sosyal güvenlik sorunlarının çözümlenmesine ilişkin düzenlemeler yapılmalıdır. 

*Şadiye Dönümcü. Sosyal Hizmet Uzmanı.

** Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nca "2. Dünya Yaşlılar Asamblesi"nde saptanan “Yaşlanma-2002 Uluslar Arası Eylem Planı” dayanağında hazırlanan  “Türkiye’de Yaşlıların Durumu ve Yaşlanma Ulusal Eylem Planı”nda http://ekutup.dpt.gov.tr/nufus/yaslilik/eylempla.pdf yer alan yaşlı bakımına ilişkin eylemler aşağıdadır.

Hedef:1

·        Yaşlının bakımı ve bakımın desteklenmesinde multidisipliner yaklaşımda bulunulması ve yaklaşımın devamlılığının sağlanması,

·        Alanla ilgili meslek elemanlarının yetki ve
sorumlulukları ile görev analizlerinin kanunla belirtilmesi,

·        Yaşlıya sunulan sağlık hizmet kalitesi üç boyutlu olarak ele alınması

o        Hizmet Alanın Kalitesi (Yaşlı ve bakım verenin hizmetten beklentilerinin olması)

o        Profesyonel Kalite (Profesyoneller tarafından belirlenmiş ihtiyaçların
hizmet karşılanması ve kişinin ihtiyaçlarını karşılamada gerekli
olduğuna inanılan teknik ve yöntemlerin doğru şekilde uygulanması)

o        İdarede Kalite: Kaynakların verimli ve etkili kullanılması, hizmetin sürekliliğinin multidisipliner yaklaşımla oluşturulan yönetim politikasıyla sağlanması.

§         Yatağa bağımlı yaşlıya bakım
hizmeti verenlerin temizlik elemanları ve bakıcılar değil, “Yaşlı
Bakım Elemanı” gibi elemanların olması ve bu hizmeti de ancak
eğitim aldıktan sonra verebilmesinin sağlanması,

§         Yaşlıya sunulan hizmetlerdeki performans göstergeleri ve sonuç
değerlendirmeleri için yaşlı ve yakınlarının aldığı hizmetlerle ilgili (hasta sayısı, alınan şikayet - takdir sayısı)
araştırmaların planlanması ve sonuçlarının saptanması.

·        Yaşlıya bakım hizmeti veren tüm meslek elemanlarının hizmet içi
eğitimlerinin zorunlu hale getirilmesi,

·        Yaşlıların toplum içindeki rollerini pekiştirecek
alternatiflerin üretilip uygulamaya aktarılması, yaşlıların sosyalleşmesi ve topluma etkin olarak katılımlarının sağlanması
amacıyla “Yaşlı Lokalleri” açılması,

·        Yaşlının psikolojisi açısından kendi yaşadığı çevrede yaşlanmasının
desteklenmesi, resmi/özel kurum bakımının yaşlının sürekli bir
rahatsızlığı olduğu ve yatağa bağlandığı zaman devreye girmesinin
sağlanması, özellikle yalnız yaşayan ve aile ihmali olan yaşlılar için
bu durumun öncelikli olması,

·        Yaşlıların çağdaş, onurlu, saygın, dinamik, sağlıklı, üretken ve
yaşama sevinciyle dolu bir yaşlılık süreci geçirmelerine katkıda
bulunmak amacıyla “Yaşadığı Ortamda Yaşlıya Hizmet” modelinin
uygulanması,

·        Toplumda sağlıklı yaşlanma bilincinin geliştirilmesi, yaşam boyunca
sağlıklı olmaya yönelik önlemlerin alınması ve gerekli projelerin
geliştirilmesi,

·        Yaşlının sağlığını olumsuz etkileyen faktörlerin
iyileştirilmesi, kronik hastalığı olan, tedavileri uzun süreli yatakta
kalmalarını gerektiren yaşlılar için hastane bağlantılı
kurumlar oluşturulması,

·        Kronik hastalığa olan yaşlıların evde bakımının desteklenmesi,

·        Ev ortamında yaşlıya bakan aile üyesinin sosyal, psikolojik ve
ekonomi yönden desteklenmesi, eğitim ve danışmanlık hizmetinin
verilmesi,

·        Sağlık ekibi üyelerinin ev ziyaretlerinde bulunarak yaşlının sağlık
durumunu düzenli olarak değerlendirmesi,

·         Gönüllü ve resmi kuruluşlar yoluyla, yaşlı beslenmesi dikkate
alınarak hazırlanan sıcak yemeklerin evlere ulaştırılması, alışveriş,
gezme, tiyatro gibi hizmetlerin sunulması,

·        Yaşlının beslenmesi, ilaçlarını düzenli olarak alması ve
sosyal etkinlikleri de içeren hizmet yelpazesi olan gündüz bakım
evlerinin kurulması,

·        Sağlık ve bakım hizmetlerinden eşit yararlanmalarının sağlanması ve
‘agizm’in önlenmesi,

·        Yaşlının tedavi olanaklarından, her türlü sağlık ve sosyal
hizmetten yararlanma konusunda ikinci plana atılmasının önlenmesi,

·        Özellikle kentlerde yaşayan yaşlıların teknolojiyi kullanımda
karşılaştıkları zorlukların giderilmesi,

·        Torununa, hasta aile ferdine bakım veren yaşlıların ekonomik ve
sosyal açıdan desteklenmesi,

·        Yaşlıların bağımsızlık düzeyi korunarak yaşam
kalitesi ve yaşam doyumunun yükseltilmesi ve yaşam koşullarını
iyileştirici hizmetler sunulması,

·        Yaşlıların günlük yaşam aktivitelerine yardımcı olunması, ihtiyaç duydukları konularda rehberlik ve mesleki danışmanlık hizmetleri sağlanması,

·        Kendi olanakları ile karşılamakta güçlük çektikleri
konularda yaşlılara destek hizmetleri verilmesi,

·        Yaşlılara boş zamanlarını değerlendirme konusunda yardımcı
olunması ve kültürel etkinlikler düzenlemesi,

·        Yaşlıların toplum yaşamına etkin katılımlarının sağlanması
ve toplum içinde karşılaştıkları sorunlara dikkat
çekilmesi,

·        Yaşlılık konusunda kamuoyunun bilinçlendirilmesi, kamuoyunda
duyarlılık oluşturulması,

·        Yaşlıların ekonomik güvencelerinin sağlanması amacıyla devletin ilgili kurumlarının işbirliği yapması.

Hedef:2

·     Yaşlıların, özellikle kadınların bakım hizmetlerindeki rollerinin desteklenmesi

o        Kadınların da iş yaşamında olduğu gerçeği göz ardı edilmeden, aile
bireylerinin her birinin yaşlı bakımında sorumlulukların eşit olduğu
düşüncesinin yaygınlaşması sağlanması

o        Uzun süre bakım veren kişilere psikolojik ve sosyal destek
sağlayacak danışmanlık hizmetlerinin sunulması,

o        Evde tek başına yaşayan ya da yaşlı partnerine bakmak zorunda olan
yaşlı kadınların evdeki yaşantılarının kolaylaştırılması için yaşlıya
hizmet veren disiplinlerin mesleki yaklaşımlarını uygulamalarının
sağlanması.