TÜRKİYE'DE HALKLA İLİŞKİLERİN GELİŞİMİ

Türkiye'de halkla iliskiler bir yönetim fonksiyonu olarak bilinçli, örgütlü çabalar biçiminde 1960'li yillarda ve önce kamu yönetiminde görülmeye baslanmistir.34 Cumhuriyet döneminde, devlet-vatandas iliskileri çok partili hayata geçilmesinden sonra, hükümet programlarinda, idari reform çalisma raporlarinda, kalkinma planlari ve yillik programlarda önemli bir yer tutmustur. Cumhuriyetin kurulusundan, çok partili hayata geçilen 1946 yilina kadar görev yapan hükümetlerden, yalnizca 1 Kasim 1946'da göreve baslayan Celal BAYAR Hükümetinin programinda polisin halkla iliskilerine dair bir hüküm yer alirken, iktidarin demokratik seçimlerde halkoyu ile degismesi gerçegi karsisinda, devlet-vatandas iliskileri daha fazla sorgulanir hale gelmis ve 1946'dan sonra görev yapan pek çok hükümetin programinda devlet-vatandas iliskilerine dair görüs ve hedeflere yer verilmistir. Örnegin, 1 Eylül 1947'de göreve baslayan I. Hasan SAKA Hükümeti'nin programinda, "Cumhuriyet rejiminin baslica gayesi idare teskilatinin halkin menfaatlerinin hizmetinde olmasidir. Bu bakimdan bütün idare ve emniyet teskilatimizin kanunlari tatbik ederken, vazifelerini yaparken, bu zihniyetle hareket ederek halkla iyi muamelede bulunmalari lüzumunda israrla duracagiz"35 ifadeleri yer alirken, 9 Mart 1951'de göreve baslayan II. Adnan MENDERES Hükümeti'nin programinda konuyla ilgili su satirlar bulunmaktadir. "Içisleri prensibimiz, bütün idare cihazini halkin hizmetine vermektir. Bununla kastettigimiz mana, idare cihazimizin demokratlasmasidir."36 1962 Yilinda hazirlanan Merkezi Hükümet Teskilati Arastirma Projesi (MEHTAP) Raporu'nda, "devlet kuruluslarinin her kademesindeki çalismalarda ve kararlarin alinmasinda, halkla yakin temas saglanmasinin" zorunlulugu dile getirilip, Türk kamu yönetiminde çesitli kademelerdeki her kurumun, kendi yapisina uygun biçimde halkla iliskiler ve dinleme teknikleri kurmasi önerilmektedir. 1965'te "Idareyi ve Idari Metotlari Yeniden Düzenleme Komisyonu"çalismalari çerçevesinde, "Merkezi Idarenin Tasra Teskilati" ile ilgili olarak Arif PAYASLIOGLU tarafindan yapilan arastirmaya göre, yönetim-halk iliskilerinde kimi aksakliklar sözkonusudur ve bunlar araci koyma, kayirma, dogrudan ilgili kimse yerine daha üst düzeydeki görevlilere basvurma, rüsvet ve asilsiz ihbar ve sikayetler gibi olumsuz sonuçlar dogurmaktadir. Arastirmada, bir yandan yönetim halk iliskilerini güçlestiren sorunlarin çözümüne çalisilirken, bir yandan da bu çalismalara kosut olarak yönetimin varolan olanak ve kosullar içinde halkla iliskilerini "daha sistematik ve iyi bir sekilde" düzenleme yollarini aramasi geregine deginilmektedir.37 1971 yilinda hazirlanarak zamanin hükümetine sunulan "Idari Reform Danisma Kurulu Raporu"nda, halkla iliskiler ve enformasyon hizmetlerini yerine getiren kurulus ve birimlerin genellikle yeterli ve etkin olmaktan uzak bulundugu, bakanliklarda ve gerekli görülen öteki kuruluslarda bas yöneticiye bagli olarak halkla iliskiler ve enformasyon birimleri kurulmasi gerektigi belirtilmekte, Basin-Yayin Genel Müdürlügü'nün "Devlet Enformasyon Teskilati" adi altinda Basbakanliga bagli olarak yeniden örgütlenmesi ve kuruluslarca yerine getirilen halkla iliskiler ve enformasyon hizmetleri arasinda koordinasyon saglanmasi öngörülmektedir.38 Nihayet, 1991'de tamamlanip yayinlanan " Kamu Yönetimi Arastirma Projesi" (KAYA) "Genel Raporu" nda, halkla iliskiler hizmetlerinde merkezi düzeyde koordinasyon saglamak üzere Basin-Yayin ve Enformasyon Genel Müdürlügü'nün Devlet Enformasyon Baskanligi'na dönüstürülmesi, bakanlik ve kurum sözcülügü uygulamasinin getirilmesi, kamu kuruluslarinda halkla iliskiler uzman yardimciligi ve uzmanligi seklinde istihdam imkanlarinin düzenlenmesi gibi önerilere yer verilmektedir.39 Ayrica, 7'nci Bes Yillik Kalkinma Plani ÖIK Raporu'nda da halkla iliskiler ve enformasyon hizmetlerinin yürütülmesinden sorumlu Basin Yayin ve Enformasyon Genel Müdürlügü'nün görevleri genisletilerek Devlet Enformasyon Merkezi'ne dönüstürülmesi ve bu merkezin; "Devletin halkla iliskiler ve enformasyon politikasi ve hükümet stratejilerinin saptanmasi ve uygulamalarin sonuçlarinin takibi, Merkezi düzeyde alinan karar ve uygulamalar konusunda kamuoyunun aydinlatilmasi, bunlara tepkilerin saptanmasi ve degerlendirilmesi, Kamu örgütlerince yürütülen halkla iliskiler ve enformasyon hizmetleri arasinda koordinasyon saglanmasi, teknik ve standartlarin gelistirilmesi, yurttaslik bilincini gelistirecek ve önemli konularda uzlasma zemini olusturacak sekilde karsilikli etkilesimi arttirici danismanlik hizmetlerinin saglanmasi ve gelistirilmesi, Devletin çesitli konulardaki politikalarinin yurt içinde ve yurt disinda benimsetilebilmesi için propaganda, istihbarat ve izleme çalismalarinin yapilmasi." konularinda görev üstlenecegi vurgulanmaktadir. 40 Kalkinma planlari ve yillik programlarda da devlet vatandas iliskileri, kamu yönetimi -halk iliskileri önemle ele alinmistir. Daha Birinci Bes Yillik Kalkinma Plani'nda, "halkin hizmetlere gönüllü katilma isteginin tesvik edilecegi ve degerlendirilecegi, kamu kurumlari ile halkin temas ve isbirliginin gelismesi ve daha verimli duruma getirilmesinin saglanacagi" belirtilmektedir.41 Birinci Bes Yillik Kalkinma Plani, konuya ayrica "Toplum kalkinmasi" baglaminda da yer vermis, yillik programlarda da uygulamaya iliskin öneriler yer almistir. Örnegin, 1967 Yili Programi'nda, "Islemcilikle savasta Türkiye ve Ortadogu Amme Idaresi Enstitüsü'nce yapilan çalismalar daha yogun ve yaygin hale getirilecektir. Halkla münasebetlerin diger kuruluslara göre daha sik oldugu Içisleri, Maliye, Milli Egitim, Saglik ve Çalisma Bakanliklarinda muamele usullerinin kolaylastirilmasina öncelik verilecektir." seklinde bir tedbir yer almaktadir.42 Yine Besinci Bes Yillik Kalkinma Plani'nda "Devlet-vatandas iliskilerinin saglikli biçimde olusmasini saglamak amaciyla vatandasla devlet arasinda karsilikli bilgi akimini saglayacak organizasyona iliskin tedbirler alinacaktir." hükmü yer alirken, Altinci Bes Yillik Kalkinma Plani'nda "Devlet-vatandas iliskilerinde vatandasin beyani esas alinarak idari usul ve islemler sadelestirilecektir. Islemlerle ilgili olarak vatandasa ve kamu görevlilerine yönelik rehber kitaplar hazirlanacaktir." seklinde bir tedbire yer verilmektedir.43 Genel olarak, kalkinma planlari ve yillik programlarda, kirtasiyeciligin azaltilmasi ve devlet hizmetlerinin yerine getirilmesinde halkin isbirliginin saglanmasi, devlet- vatandas iliskilerinde temel amaçlar olarak ele alinmaktadir. Bilimsel arastirmalar ve resmi metinlerde yer alan görüs ve önerilerin tam olarak hayata geçirildigini söylemek mümkün olmamakla birlikte, 1960'dan sonra, kamu kuruluslarinda halkla iliskiler hizmetleri veren çesitli birimler kurulmaya baslanmis, basin-yayin yüksek okullarinda (iletisim fakülteleri) halkla iliskiler bölümleri açilmis ve bu alanda ihtiyaç duyulan nitelikli personel yetistirilmesi amaçlanmis, halkla iliskilerle ilgili yayinlar artmis, bu konularda kamu ve özel kuruluslara hizmet veren özel sirketler kurulmaya baslanmistir. Ancak, bütün bu çabalarin ve gelismelerin yeterli olmadigi; Türkiye'de devlet-vatandas iliskilerinin, kamu yönetimindeki halkla iliskiler hizmetlerinin tatmin edici bir düzeyde ve çagdas bir kamu yönetimi sistemine yakisir bir anlayisla yürütülmesi için, bilimsel arastirmalardan destek alan, kamu yönetiminde etkinlik ve verimliligi hedefleyen yeni politika ve örgütlenmelere ihtiyaç bulunmaktadir.

Derleyen: Bülent BAYRAMIÇ