::.Sosyal Hizmet Uzmanı Web Sitesi.::

1. SOSYAL HİZMET UYGULAMALARINDA AİLEYE SOSYAL HİZMET MÜDAHALESİ AİLE-ÇOCUĞUN DEĞERLENDİRİLMESİ

Bölüm - 1 Bölüm - 2

Sosyal Hizmet Uzmanı. İsmet Galip YOLCUOĞLU
Yazarımızın yayınları hakkında görüşlerinizi ve yorumlarınızı ismetgalip@gmail.com ulaştırabilirsiniz.

Toplumlar, çocuklarına muamele ettiği şekilde yargılanırlar (Olaf Carlson, İsveç Başbakanı, Ocak 1993)

    Toplumların gelişmesi büyük ölçüde yeni kuşakların sağlıklı yetişmesine ve iyi eğitilmesine bağlıdır. Bu açıdan gerek aileye, gerekse topluma önemli toplumsal görevler düşmektedir. Her toplum, kendi sağlıklı gelişimi ve varlığının devamı için çocuklara büyük önem vermek zorundadır.
Başta hızlı kentleşme, göç ve yeni yaşam biçimleri ve değerleri aile kurumunu parçalanma ve dağılma sürecine itmiş ve toplumsal sistemde yaşayan bazı ailelerin temel fonksiyonlarını yerine getiremeyecek derecede zayıflamasına yol açmıştır. Bunun sonucu olarak ailenin parçalanması, tek ebeveynli ailelerin giderek artması, boşanma oranlarının yükselmesi, evlilik dışı beraberliklerin çoğalması, bu birlikteliklerin ürünü olan çocukların artması, kültürel ve ahlaki değerlerde yozlaşmalar, yabancılaşma, suç oranlarının artması, uyuşturucu kullanımı, bireysel ve toplumsal şiddetin yaygınlaşması, ruhsal rahatsızlıklar gibi insanı ve dolayısıyla toplumu tehdit eden sorunlar gündeme gelmiştir.

    Sosyal hizmet, toplumda yaşayan bireylerin yaşadığı toplumla bütünleşmesini, müracaatçı sistemlerin sorunlarıyla baş edebilme becerisi geliştirmelerini ve iyilik halini hedefleyen bir meslek olarak korunması gereken çocuklarla ilgili çocuğun yararını gözeten alternatif bakım modelleri geliştirmek ve uygulamaya sokmakla yükümlüdür.
Ailelerle çalışma, sosyal hizmetin çok sayıda alternatif planlı değişim süreci müdahalelerinden birisidir. Uzman sorunu değerlendirme esnasında, plan yaparken uygularken birincil hedef olarak aile sistemine dikkatini odaklayabilir. Değerlendirme, genelci uygulayıcının ne zaman ailelerle ne zaman bireylerle ve diğer dış sistemlerle çalışacağı sorularına yanıt aradığı bir süreçtir aynı zamanda. Bu sorunun yanıtını bulmak kolay değildir. Bununla birlikte, değerlendirme ve plan yaparken göz önüne alınabilecek bazı önemli değişkenler de vardır. Birincisi, problemin diğer aile bireylerini hangi ölçüde etkiliyor? İkincisi, diğer aile bireyleriyle çalışmak için yeterince zamanınız ve kaynak var mı? Sonuçta, aileye müdahalenin başarılı sonuç verebilmesi muhtemel mi?

     1.1. Aile Değerlendirme

    Sosyal Hizmet müdahale sürecinde, angaje olmak ve değerlendirme planlı değişim sürecinin ilk iki adımıdır. Angaje olma, uzman ile müracaatçı sistemi arasında profesyonel ilişki kurulmasına odaklanır. Bilindiği üzere genelci uygulama, müracaatçı sistemi ile ilgili olarak gerekli toplama ve en iyi müdahale planı kararını vermekle ilgilidir. Aile sisteminin tümü müracaatçı sistemi olarak ele alınır.
Aileyi tanımlamanın çok değişik yolları vardır. Bir tanıma göre “Aile genellikle aynı evi paylaşan üyelerinin birbirlerine karşı yükümlülükleri, aile sistemini önemli bir unsuru olarak kabul edilen gruptur (NASW, 1982). Aile, genellikle aynı konutu paylaşan birbirine karşı yükümlülükleri olan birinci grup bir sistemdir. İçtenlik ve samimiyet esastır.
Aile üyeleri, sorumlulukları ve görevleri paralelinde aile kimliği ve fonksiyonelliği açısından aile sistemine gerekli katkıyı yaparlar. Öte yandan aileler biricik, eşsiz kimlik taşırlar. Her bir aile bireyi, büyük aile sisteminin bir alt sistemidir. Bu nedenle, üyelerini etkileyen her şey aynı zamanda tüm aileyi ve diğer aile üyelerini de etkiler.

   Biricik özellikleri, kimliği ve içtenliği ile aileler özel tipte gruplardır. Bir bakıma, mikro, mezzo sosyal hizmet uygulamasına müsait gruplardır. Ailenin bir diğer önemli özelliği, üyelerinden birisi ile mikro sosyal hizmet uygulaması açısından çalışırken aile sistemine de müdahale gerektiği gerçeğidir. SHU’nın, mikro- mezzo ve makro düzeylerde sürekli olarak ailelerle çalışmaları gerekmektedir.
Ailenin özel tipte bir sistem olduğundan, ailenin iyilik halinin devamı, üyelerini fiziksel ve duygusal açıdan iyilik hali ile direkt ilgilidir. Aile bireyleri açısından sorunun doğası, kaynağı ve kapsamı farklıdır. Bu farklılık onların kendi yaşam tecrübeleri ve sosyal çevrelerinin farklılığından ileri gelmektedir.
Bu açıdan iyi konsantre olarak problem ve aile bireyleri hakkında kapsamlı bir anlayış ve algılama geliştirilmelidir. Örneğin bir aile üyesi bir diğerini öncelikli “problem” olarak görebilir yada tamamen dışarıda tutabilir. Uzmanın görevi, tüm perspektif ve üyelerin bakış açılarından sorunu değerlendirebilmektir. Çünkü uzman birkaç aile üyesi onun görüşleri, güçlerine ilişkin bilgilere sahiptir. Bu durum, her bir üyenin güçleri kadar tüm ailenin güçlerini de karakterize eder. Tüm aile ile çalışırken, bütün üyelerle etkileşim ve iletişime giren uzman hiçbir şekilde “taraf” olmamalıdır. Unutmamalıdır ki onları sadece değerlendirmeyip, aynı zamanda onların arasında bir etkileşime girmektedir. Şüphesiz aile değerlendirmesi ele alınabilecekten çok daha fazla veri toplamayla ilgili bir risk taşımaktadır ancak bu veri bolluğu durumu uzmanın görevinin asli unsurlarından da birisidir.
Ailelerle çalışmak genelci sosyal hizmet uygulamasının çok önemli bir boyutudur. Aile ilişkilerini değerlendirme tüm aileyi anlayabilmekle ilgilidir. Aile bu değerlendirmeye katılmalı, bilgilerin potansiyel anlamı anlaşılmalıdır.
Ev ziyaretleri, müracaatçının kendi evlerinde uygun tipte bir servis hizmeti sunulabilmesini sağlamak amacı ile yapılan çalışmadır. Ev ziyaretleri, aileyi yaşadığı çevresiyle değerlendirme olanağı verir. Kurumsal ortamda müracaatçıya yardım amaçlı mülakattan ziyade, ev ziyaretinde dikkat çekici ve çok daha steril bilgiler toplanabilir. Barker (1995), ev ziyareti için birkaç neden sıralamıştır. Birincisi, müracaatçı ortopedik engelli olabilir. Evden ayrılmak çok zor olabilir. İkincisi, bazı uzmanlar ev ziyareti yapar, çünkü onlar yardım sürecinin bu şekilde daha yeterli ve etkili şekilde yönetilebileceğini, müracaatçının çevresi içerisinde daha doğru değerlendirileceğine inanırlar. Üçüncüsü, bazı ev ziyaretlerini komşuluk ve çevre ilişkilerini, ortaya çıkan “sosyal nedenlere” karşı harekete geçirmek için yaparlar. Sonuçta, sosyal çalışmacılar toplumla kaynaşmak, toplum üyelerini kazanmak ve birlikte taahhüt ve güven ilişkisine girebilmek amacı ile ev ziyareti yaparlar.

     1.1.1. Aile İçi İletişimi Değerlendirme

     Aile iletişimi, her bir aile üyesinin kendi duyguları ve düşüncelerini birbirine ne derece iyi aktardıkları ile ilgilidir. Üyelerin, niyetlerini, vurgulamak istediklerini diğerlerinin doğru algılayıp algılamadığı önemlidir.
Aile içi iletişimin etkililiği konusu yalnız değerlendirme, planlama ve müdahale sürecinde de önemlidir. İletişimi geliştirmek ailelerle çalışmada sıklıkla asıl kor amaçtır. Aile yapısı, organizasyon, ilişkiler ve aile içi davranış kalıplarını içerir. Değerlendirme aile yapısının 5 boyutuyla ilgilidir. Birincisi, aile bir sistem olarak alt sistemleri olan üyelerle uygun sınırlarda fonksiyonlarını yerine getirir. İkinci boyut, “aile normları” ile ilgilidir. Bu normlar, aile içerisindeki kuralları ve özel davranış şekillerini kapsar. Üçüncüsü, “aile rolleri”dir. Aile rolleri, medeni hal ve durum farklılıkları ile üyelerin yerine getirmesi beklenen davranışlardır. Dördüncüsü, aile bireyleri arasındaki “güç dengesi” ile ilgili boyuttur. Beşinci boyut, kuşaklar arası bakış açısından ve ailenin mevcut fonksiyonuna aile geçmişinin, tarihinin nasıl etki ettiği bakımından önemlidir.
Aile bir sistemdir. Bu kavram sistem teorisiyle ilgilidir. Bu nedenle aile, sistem teorisinin kavramlarıyla değerlendirilebilir. Holman (1983:23)’in dediği gibi, “sistem teorisinin terimleriyle dinamik bir sistem olarak kavranabilir. Sistemi oluşturan unsurlar olan aile üyeleri, belirli zamanlarla şebekenin kendisi olan aile ile bağlantılı ve kararlı bir şekilde
Aile sisteminde aile ilişkileri bireylerin ihtiyaç ve dürtülerinin üzerinde, bireylerin patolojisinden ziyade aile fonksiyonelliğine odaklıdır (Goldenberg, 1996:34). Ayrıca aileyi sistem olarak düşünmek, ailelerle çalışırken onun sorunlarını çözmede yardımcı olan bir faktördür.
Aile normları, aile grubunun içerisinde uygun davranışlarını belirleyen özel kurallar olarak, aile davranışlarına nüfuz eden, üzerinde uzlaşılmış ilişkilerdir. Çoğu zaman çok güçlü kurallar, çok açık şekilde üzerinde sözlü olarak konuşulmamış kurallardır. Bununla birlikte bu kurallar kesin ve açık, ailenin sürekli tekrarladığı üyelerinin çok iyi anlayıp hiç tartışmadığı doğrularıdır. Problemli ailelerde etkili olmayan normlar ailenin ve üyelerini fonksiyonelliğini engeller. Bu durumda, etkisiz normlar tanımlamalı ve değiştirilmelidir. Pozitif normlar geliştirilmelidir.
Aile rolleri, aile sisteminin üyelerinden beklediği davranış kalıplarıdır (Worden 1994:2). Aile rolleri, genellikle aile yararına olan davranışlarla ilgili bir kavramdır. Örneğin ebeveyn rolleri çocuk için yardımcı, destekleyici, yönlendirici ve geliştirici rollerdir. Aynı şekilde ebeveyn “çalışan” rolü ile dışarıdaki göreviyle aileye gelir sağlayan bir aile üyesidir.
Güç, bir aile üyesinin diğer bir aile üyesinin davranış değişikliğine neden olma kapasitesidir (Hepworth 1997:295). Güç, açıkça tanımlanması zor ve belirsiz bir kavramdır. Değişik aile üyeleri farklı alanlarda farklı güçlere sahip olabilir. Bir aileyi değerlendirirken ailedeki güç dengesi dağılımının eşitlikçi ve uygun olup olmadığına bakılmalıdır.
Aile yapısına ilişkin önemli bir bakış açısı da ailenin tarihsel geçmişidir. Hangi koşullarda aile ve ebeveynler aileyi genişletmiştir. Büyükbaba ve büyükanneler ve sosyal çevresel ailenin yaşam şeklini ve kuşakları nasıl etkilemiştir? Aile büyüklerinde alkolizm geçmişi var mıdır? Aile normlarında çocuğu fiziksel cezalandırma ve çocuk istismarı söz konusu mudur?
Ailenin geçmişini derinlemesine inceleyerek, güçleri ve güçsüzlüklerine ilişkin önemli ipuçları elde edilebilir.
Yaşam döngüsü içerisinde aileni, çeşitli tahmin edilebilir olaylara nasıl adapte olduğunu bilmek değerlendirme açısından önem taşır. Doğum günleri, ölüm yıldönümleri, evlilikler, çocuk yetiştirme vb. önemli olaylar ailenin problemlerle başa çıkma becerilerini etkiler.
Aile içi iletişim ve aile yapısından ayrı ailenin yaşam döngüsü düzenini değerlendirmek aileni problemlerini açıkça anlamaya yardım eder. Ailenin gelişme ve olgunlaşma süreci içerisinde, her aşamada o seviyeye uygun görevlerini yerine getirmesi gerekir. Bu görevler yerine getirilmediğinde sorun ortaya çıkar.

      Carter and Mc Goldrick (1989:12), normal aile yaşam döngüsü içerisinde bazı güçlükler tanımlamışlardır. A.B.D’nde; nüfusun %6’sı homoseksüel, %12’si evlenmemiş genç bayanlardan; %25’i asla çocuk sahibi olmak düşünmeyenlerden oluşmakta, evliliklerin % 50’si boşanmayla sonuçlanmaktadır. Kadınlar eskiye oranla çalışma hayatına daha fazla girmiş, yaşam beklentisi daha uzun, evlilikler çocuk ihtiyacından yapılmamaktadır. Bu değişiklikler aile yaşamının eskiye oranla farklı kılmaktadır.
Geleneksel aile yaşam döngüsü 6 ana aşamayla kavramlaştırılabilir (Carter ve Mc Goldrick). Her safha, bazı duygusal dönüşümler, diğerleriyle ilişkiler durum değişiklikleri içermektedir. Birinci safha, genç yetişkinin kimlik oluşturması ve kişiler arası yeni ilişkiler geliştirmesi aileden ve orijininden ayrılması safhasıdır. İkinci aşama evlilik ve yaşamın zevkleri ve sorumluluklarını bir eşle birlikte karşılama dönemidir. Üçüncü aşama çocuk sahibi olma ve çocuğun ihtiyaçlarıyla tanışma dönemidir. Dördüncü safha çocukların ergenlik dönemine geçiş ve genç yetişkinlerin bağımsız hareket etme çabaları ve akranlarıyla uygun etkileşimlere girmesi dönemidir. Beşinci safha, gençlerin kendi yollarına gitmesi kariyer yapması ve evden ayrılmaları dönemidir. Altıncı aşama, yaşlanmaya uyum göstererek ve kaçınılmaz olan ölümle yüzleşme dönemidir
Ailenin sosyal çevresi ne kadar uygun? Uygun sosyal destek sağlıyor mu yoksa izolemi ediyor? Ailede işlerin yolunda gitmesi için tatmin edici kaynak alıyor mu? Etrafını çevreleyen toplumla ne derece entegre olabilmiş durumda? Bu ve bunun gibi sorular ailenin fonksiyonlarını değerlendirme, planlama ve müdahale ile çok ilgilidir.

       Sosyal çevre, koşullar, yaşam şartları insan etkileşimleriyle bireylerin etrafını kuşatır. Çevresi içinde aile odağı, ailelerin çevresindeki diğer sistemlerle nasıl etkileşime girdiğini anlamak için çok önemli bir perspektif sağlar. Bu sistemler, diğer bireyleri, arkadaşları, aileleri, çalışma gruplarını, sosyal hizmet örgütlerini, politik birimleri, dini kurumları, eğitim kurumlarını içerir. Makro sistem aile bireylerini etkileyerek tüm aile sistemine etki eder.
Büyük kentlere yoğun göçle gelen ailelerde yoksulluk döngüsü, işsizlik sorunu çözülemediği takdirde kırsal kesimden gelen bu ailelerin çocuk koruma sistemine çocuklarını vermek için müracaatçı olmaktadırlar. Kısıtlı toplumsal kaynaklar ciddi şekilde ailenin fonksiyonelliğini engelleyebilir. Bu nedenle, genelci uygulayıcı ailenin toplum kaynaklarından yararlanma durumunu öncelikli olarak ele almalıdır.

        Aile içi anlaşmazlıklar ve sorunlar açısından dört anahtar alan gözden geçirilmektedir: Evlilikle ilgili güçlükler, ebeveyn-çocuk ilişkilerinde zorluklar, Aile üyelerinin kişisel sorunları ve harici çevreden kaynaklanan stresler. Anlaşmazlık, mücadele, çaba, öncelikler, zorluklar ve inançlarla içiçe geçmiş bir kavramdır. Farklı görüşler, aile içerisindeki ihtilaflar, iletişimi geliştirerek ilişkilerin derinlemesine ve memnuniyetsizliklerin sona ermesine de pozitif anlamda katkıda bulunabilir. Her ailenin biricik ve eşsiz özelliği nedeniyle anlaşmazlıklar ve problemler birçok değişik kategoride cereyan edebilir. Çiftler, çocuk büyütme, aile içi şiddet, finansal güçlükler, seksüel problemler, boş zaman değerlendirme, sadakatsizlik gibi birçok konuyu sorun olarak gündeme getirebilir. İletişim problemleri genellikle birinci sırada yer alır (Hartman, 1995; Worden 1994). Aile problemlerinden ikinci en büyük sorun alanıdır. Anne-baba ve çocuk arasındaki ilişkilerde yaşanan zorluklardır. Bazen ebeveynlerin, özellikle ergenlik dönemindeki çocuklarını kontrol edememesi ve iletişim problemleri söz konusu olur. Çocukların davranışlarının en iyi şekilde yöneltilmesi ve ebeveyn-çocuk ilişkilerinin geliştirilmesi için birçok bakış açısı ve görüş vardır. En önemli yaklaşımlardan birisi Thomas Gorden (1970)’ın “öğrenme teorisi” ve “anne-baba etkililik eğitimi” (PET) programlarıdır.
Uygulayıcılar, aile durumunu değerlendirerek, ebeveynlere çocuklarını nasıl kontrol altında tutabileceklerini ve bazı davranış değişikliği tekniklerini öğreterek yardım edebilirler. Davranış değiştirme, öğrenme teorisinin gerçek yaşam durumlarına uygulamayı içerir.
Anne-baba Etkililik Eğitimi iki önemli yaklaşım içerir. Birincisi “aktif dinleme”, ikincisi “ ben mesajlarıdır” (Gorden 1975; Westra 1996). Aktif dinlemede, dinleyici konuşanı bütün dikkatiyle kulağını vererek dinler ve onun duygularını ve düşüncelerini tam olarak algılamaya çalışır. İkincisi, onu kendi kelimeleriyle ve anlatımıyla anlamayı içerir.
Ebeveynler, karalayıcı, küçük düşürücü, alaycı ya da tehdit edici mesajlar yerine çocuğun duygularının sorumluluğunu da alarak kendi mesajlarını ona iletmelidir.

     Bazen aile, üyelerinden birisinin problemleriyle uzmana danışmaya gelir. Aile terapisinde temel ilke tüm ailenin problemli olduğunu kabul etmektir (Worden 1994). Uzmanın temel amacı bazı aile ilişkilerini yeniden yapılandırarak çözmek olacaktır. Bunlar yetersiz ve düşük gelir, işsizlik, ev koşullarının yetersizliği, dinlenme zamanlarında uygun kaynaklara ulaşamama ve eşitliksiz iş fırsatlarıdır (Johnson & Wahl 1995). Zayıf sağlık olanakları, uygun olmayan okullar, tehlikeli çevre ayrıca sayılabilir. Bu sorunları çözmek için uzman, keskin bir şekilde “aracılık” becerilerini kullanarak aile bireylerinin ihtiyaç duydukları hizmetlerle bağlantısını kurmak zorundadır.
Genelci uygulayıcı, bugün sadece normal iki ebeveynden oluşan ailelerle değil geniş bir yelpazede farklı aile yapılarıyla çalışmak durumundadırlar. Tek ebeveynli aileler geleneksel aile modelinde anne-babadan oluşan ve anne evde çocuk bakımında görevli iken günümüzde, bu daha az yaygın bir hale gelmiştir (Strand, 1995). A.B.D.’de ailelerinin dörtte birinde 8 yaş altı çocuklar tek ebeveynli ve bunların % 80’i kadındır. A.B.D.’de kadınlar ve çocukların yoksulluk içinde yaşama oranı artmaktadır.

       Ülkemizde de çocukları için çocuk koruma sistemine müracaat eden ailelerin ağırlıkla tek ebeveynli olduğu gözlenmektedir.
Kültürel ve etnik farklılıklar aile yaşamının temellerini oluşturur. Kültürel değerleri anlamak uzmana aile sisteminin “güçleri ve dirençleri” hakkında çözüme yönelik kullanılabilecek bilgi sağlar. SHU, ailenin kültürel kökleri konusunda duyarlılık geliştirmelidir. Kültürleme, dil, kimlik, davranış kalıpları ve tercihlerin adaptasyonunu içerir. Ailenin göç öyküsünde, ailenin ne zaman göç ettiği, geldikleri yerdeki koşulları, destek sistemleri ve yerleştiği yerdeki kabul görme durumları değerlendirilmelidir. Çocuklar içinde okul çevresi, ailenin iyilik hali için çok önemlidir. İstikrarlı bir iş, aile sisteminin istikrarı ve kararlılığı en kritik unsurlardan birisidir. Ekonomik kaynakları değerlendirme aileyi anlamada hayati bir önem taşır. Ailedeki kadın-erkek iletişim kalıpları aileyi değerlendirmede önemli bir faktördür. Uzman, farklı kültürel gruplara mensup ailelerin değerleri ve beklentilerine karşı duyarlı olmalıdır. Geniş aile yapısında büyük ebeveynler, halalar, teyzeler, amcalar, dayılar, kuzenlerle ilişkiler çekirdek aile yapısının etrafındadır. Bu dışa doğru genişleyen aile yapısı, ailenin bireylerini destekleme açısından aile sistemine önemli güçler sağlar.
A.B.D.’nde çocuklar ve onların aileleriyle ilgili değerlendirme uygulamaları yasama yetkileri olduğundan eyalet yönetimleri tarafından belirlenmektedir. İlk değerlendirme enstrümanları 1980’lerin başında Illionis Eyaletinde geliştirilmiştir. Cash (2001)’e göre; asıl büyük problem çocuk koruma sisteminin “güçler”den ziyade “eksiklikler” üzerine konsantre olmasından kaynaklanmaktadır. A.B.D’de değerlendirme politikası, çocuklara yönelik kötü muamele ve istismar vakalarının azaltılmasına yönelik faaliyetler üzerine odaklanmaktadır. DEVAM EDİNİZ

©Sitemize ait yazılarımızı izin almadan yayınlanmamasını talep etmekteyiz. Kaynak göstermek ve izin almak etik kuraldır.