|
|
SOSYAL HİZMET UZMANLARI DERNEĞİ GENEL MERKEZİ Yayın No:
016
SOSYAL HİZMET
Temelleri
Yaklaşımları
Müdahale Yöntemleri
Prof. Dr. Veli DUYAN
ANKARA , Kasım 2010
SOSYAL HİZMET UZMANLARI DERNEĞİ GENEL MERKEZİ
Yayın No : 016
ISBN : 978 – 9944 – 0383 – 7 – 9
Kapak Tasarımı: Rıfat Aydın
Birinci Baskı : 2010, Ankara
Basıldığı Yer : Aydınlar Matbaacılık Sanayi ve Ticaret Ltd.
Şti.
Merkez : Rüzgarlı Cad. Eşdost Sk. No.2 Ulus - Ankara
Tel : 03123121805 Fax: 03123127170
Şube : Demirciler Sitesi 2.Cad. No. 5/1 Siteler - Ankara
Tel : 03123537555
www.aydinlarmatbaasi.com
• Sosyal Hizmet: Temelleri, Yaklaşımları, Müdahale Yöntemleri Kitabı’nın basım
ve yayın hakkı Prof. Dr. Veli Duyan’a aittir.
• Bu kitabın herhangi bir bölümü, yazılı izin alınmaksızın hiçbir şekilde
basılamaz, çoğaltılamaz ve dağıtılamaz.
• Kitaptan kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir.
İsteme Adresi
Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği Genel Merkezi
Sezenler Cad. No: 20/13 Sıhhiye – Ankara
Yaşamını sosyal hizmete
adayan ve adayacak
olan meslektaşlarıma…
ÖNSÖZ
Ülkemizde 49 yıldır sürdürülen sosyal hizmet eğitimi süresinde sayısı bir
hayli olan makale ve araştırma sonuçlarını değerlendiren, mesleki çözüm
yollarını bilimsel tabanda tartışan yayınların yanı sıra sayısı az da olsa
çeşitli sosyal hizmet alanlarında mesleki uygulamalar hakkında bazı yayınlar
yapılmıştır. Ancak mesleğin misyonu, ilkeleri, yöntem temelinde olan
bilimsel kuramlar ve en önemlisi mesleğin temel de-ğerleri hakkında bilimsel
içerikli yayınların az sayıda olduğu da inkâr edilemez bir gerçektir.
Unutulmamalıdır ki, sosyal hizmet meslek ve disiplini öncelikle örnek aldığı
tıp mesleği olmak üzere mühendislik, mimarlık gibi diğer mes-leklerde olduğu
gibi bilimsel ve teknolojik gelişmelerin ışığında sürekli yöntem, uygulama
ve kuramsal açılardan değişim gösterdiği gerçeği yadsınamaz. Ancak bu durum,
mesleğin özünü oluşturan temel mis-yon, kuramsal tabanı ve temel değerleri
eğitim sürecinde öğrencilere aktarılması kaçınılmaz olan bilgilerdir. Bu
açıdan değerli öğrencim Prof. Dr. Veli Duyan’ın yazmış olduğu kitabın
öğrencilerin eğitiminde yararlı olacağına inanıyorum.
Sosyal hizmet mesleği ister gelişmiş, ister gelişmekte olan ve geliş-memiş
her tür toplumda birey ve çevresi ile ve üyesi olduğu toplumla olan
ilişkilerinden ortaya çıkan sorunlarının çözümünde, aynı sorunu paylaşan
grupların toplumda yarattığı sosyal sorunları değerlendirerek giderilmesi
konusunda ve toplumun gelişme hızına ayak uyduramayan yerel toplulukların bu
gelişme sürecine katılmalarını sağlama çabasında ve sonuç olarak ülkedeki
sosyal politikanın oluşmasında önemli katkısı olan sosyal hizmet mesleğinin
önemi açısından bu ki-tabın yol gösterici bir nitelikte olduğunu kabul
ediyor ve bir zamanlar öğrencim, şimdi ise meslektaşım olan sayın Prof. Dr.
Veli Duyan’ı kutluyorum.
Prof. Dr. Sema Kut
16 Eylül 2010 - Foça/İzmir
YAZARIN ÖNSÖZÜ
Sosyal Hizmet
İnsan hakları ve sosyal adalet ilkelerini temel alan; sosyal değişimi
destekleyen, insanların iyilik durumunun gelişti-rilmesi için insan
ilişkilerinde sorun çözmeyi, güçlendirmeyi ve özgürleştirmeyi amaçlayan ve
bunun için insan dav-ranışına ve sosyal sistemlere ilişkin teorilerden
yararlana-rak insanların çevreleri ile etkileşim noktalarına müdahale eden
bir meslektir. IASSW (2001) ve IFSW (2001)
Sosyal hizmet; bir dayanışma ve yardım etme mesleğidir. İsminden de
anlaşılacağı üzere toplumsalı hedef alır ve bilimsel ilke, yöntem ve
teknikler aracılığıyla insanlara hizmet etmeyi amaçlar. Dolayısıyla,
mesleğinin isminin 60’lı yılların başından itibaren “sosyal hizmet” olarak
adlandırılması ve bu şekilde kullanılması son derece doğru ve uygun
olmuştur.
Türk toplumunda sosyal dayanışmanın güzel örneklerine rastlamak mümkündür.
Türk ulusunun geliştirdiği ve memleketimizin her yöre-sinde uzun yıllar
öncesinde kurulan vakıflar, sosyal yardım fikri bakı-mından son derece
önemlidir ve vakıflar yoksul, dul ve yetimlerin ge-reksinmelerini
karşılamada etkili olmuştur. Eğitimin bir devlet görevi olmadığı dönemlerde
bu vakıflar çok geniş bir eğitim olanağı yarat-mıştır. Vakıfların yanı sıra
zanaatkârlar ve küçük esnaf arasında ku-rulmuş mesleki sosyal yardım
örgütleri olan fütüvvetler gelişirken, bir taraftan da kent ve mahallelerde
sosyal yardım fikri örgütlenmeye başlamıştır. Bunlara en güzel örnekler hala
bazı yerlerde benzerlerine rastladığımız mahalle sandıklarıdır. Başlangıçta
dinsel temellere dayalı fütüvvetler, daha sonraları Müslüman olmayanların da
üye olarak kabul edilmesiyle laikleşmiş ve lonca adını almıştır. Loncaların
ortak fonları, günümüzün sosyal güvenlik sisteminin benzeri işlevi yerine
getirmiş ve 20.yüzyılın başlarına kadar devam etmiştir. Darülşafaka,
Darülazece ve Kızılay gibi sosyal yardım kuruluşlarının yerinin önemle
belirtilmesi gerekir.
Türk toplumunda sosyal yardım fikrinin devlet görevleri arasına alın-ması
Cumhuriyet dönemiyle gerçekleşmiştir. 23 Nisan 1920 tarihinde TBMM’nin
kurulmasıyla birlikte yepyeni bir devlet ve yepyeni sosyal politika anlayışı
ortaya çıkmıştır. Atatürk’ün laik devlet ve çağdaş uy-garlık felsefesine
uygun olarak cumhuriyet döneminin ekonomik ve sosyal politikasına alt yapı
oluşturan yasal reformlar 1926 yılından itibaren Medeni Kanun ve Ticaret
Kanunu ve Türk Ceza Kanunu gibi yasaların kabulünde de görüldüğü üzere
sosyal politikada çağdaş düşünce tarzını benimsemesini ve uygulamasını
kolaylaştırmıştır (Kut 1983). Her ülkede olduğu gibi, Türkiye’de de kendi
ellerinde olmayan nedenlerle, kendisini ve geçindirmekle yükümlü olduğu
kişileri, mahalli şartlar çerçevesinde, asgari ölçülerde dahi geçindiremeyen
kişiler ve aileler olabilmektedir. Geçmişte, bu durumdaki kişilere dinsel ve
insancıl eğilimlerle bağlantılı olarak ve gönüllülük anlayışı içinde hizmet
götürülmeye çalışılmıştır. Ancak, gelişme çabasını hızla sürdüren
Türkiye’nin gerçekleştirdiği sanayileşme hareketleri ve bu anlayışın
doğurduğu kentleşme süreci, geleneksel sosyal dayanışma yöntemle-rini
yetersiz bırakmıştır. Bu durum, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin, sosyal
sorunlara karşı korunmasız kalmış kişilere ve ailelere hizmet götürecek
kurumlar kurması sonucunu doğurmuştur (Çengelci 1999). Atatürk’ün, yetim ve
öksüz çocukların bakımını ve ilerleyen yıllarda genişleyerek devam eden ana
çocuk refahı çalışmalarını bir sivil top-lum örgütünün sorumluluğuna
bırakması üzerinde durulması gereken konulardan biridir. Bu durumun ilk
nedeni çocuk refahı çalışmalarını ve daha genelde “yeni değerler” ile
yetişen bir kuşak yaratma çalış-malarını toplumun desteğini sağlayarak
yürütme çabasıdır. Dolayısıyla çocuk refahı hizmetleri doğrudan devlet
tarafından verilmemiş ancak devlet kurumları Çocuk Esirgeme Kurumu’nun
çalışmalarına yıllarca birçok açıdan destek sağlamıştır. Diğer bir neden ise
içinde bulunulan ekonomik koşullar ile yakından ilişkilidir. Kamunun
kaynaklarının kısıtlı olması, genç Cumhuriyetin birçok alanda yatırım
yapmasını ve çalışmaları finanse etmesini engellemekteydi. Bu nedenle çocuk
refahı çalışmalarında halkın finansal desteğini sağlamak amacı da göz önünde
bulundurulmuş ve sorumluluk Türkiye Çocuk Esirgeme Kurumu’na bırakılmıştır
(Acar 2004). Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esir-geme Kurumu, Türkiye’nin başta
gelen sosyal kurumlarından birisidir. Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme
Kurumu, 24.5.1983 tarihli ve 2828 sayılı Kanun ile kurulmuş, katma bütçeli
ve tüzel kişilikli bir kamu kuruluşudur. Başlangıçta, Sağlık ve Sosyal
Yardım Bakanlığına bağlı olarak kurulan Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme
Kurumu, 24.1.1989 tarihli ve 356 sayılı Kanun Hükmünde Kararname gereği, 18
Mart 1989 tarihinden bu yana, Başbakanlık bağlı kuruluşu olarak faaliyet
göstermektedir.(Bu konudaki düzenlemeler, daha sonra, 14.3.1991 tarihli ve
3703 sayılı Kanun ile kesinleştirilmiştir). Uygula-mada, Kurum’a ait yüksek
yönetim görevleri, Başbakan tarafından görevlendirilen Devlet Bakanlarından
biri tarafından yerine getirilmek-tedir (Çengelci 1999).
Sosyal hizmetin toplumun görüşlerini ve sosyal hizmetin katkısını
değerlendirmek için Türkiye’deki özel gereksinimleri olan nüfus grup-larının
ekonomik ve toplumsal güvencelerinin nasıl sağlandığını, hızlı değişme
sürecinin bir sonucu olan kentleşme olgusunun olumsuz olarak etkilediği
insanların karşı karşıya kaldığı yaşam koşullarını ve koşulların ortaya
çıkardığı toplumsal sorunları halen toplumun yarısının yaşadığı kırsal
toplumların geleneksel yapıları içinde kalkınma sürecinden alabildikleri
payın yetersizliğinin göz önünde tutulması ve gelişmenin en temel
göstergeleri olan gelir dağılımı okuryazarlık, iş-sizlik, beslenme, bebek
ölümleri nüfus artış hızı vb.nin genel nüfus içindeki oranlarının dikkate
alınması gerekir. Hızlı bir değişim ve kal-kınma süreci içinde olan
Türkiye’de bir yandan geleneksel gelişme-mişlik sorunlarına çözüm
getirirken, öte yandan gelişmişliğin ortaya çıkardığı sorunların da ihmal
edilmemesi gerekmektedir.
Türkiye Cumhuriyetinin ilanından sonra meydana gelen kalkınma çabalarını
bütünleştiren iyi tanımlanmış, açık, herkesin benimseyebi-leceği ve
katılabileceği sosyal hizmetler politikasına gereksinim art-mıştır. Sosyal
hizmetlerin yönetim ve uygulama sorumluluğunu yükle-necek bilgi, beceri ve
mesleki davranışa sahip yetişmiş elemanlara olan gereksinim bulunmaktadır.
Sosyal alanda ve özellikle sosyal hizmetlerde de yaratıcı, sorunları çözmede
olumlu davranışlara sahip, bilimsel yaklaşımı benimsemiş, dinamik elemanlar
yetiştirme gereği ortaya çıkmıştır. Türkiye’de bu gereksinim 1950’lilerin
sonlarında iyice hissedilmiş ve 1959 tarihinde çıkarılan 7355 sayılı Sosyal
Hizmetler Enstitüsü kurulmasına dair kanunun ilgili maddeleri uyarınca,
Türki-ye’de ilk kez sosyal hizmet eğitimi veren Sosyal Hizmetler Akademisi
Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı’na bağlı olarak lise öğrenimi üze-rine 4
yıllık öğretim ve eğitim yapan yüksek bir öğrenim ve araştırma kurumu olarak
1961 yılında hizmete açılmıştır. Ardından 1967 yılında Hacettepe
Üniversitesi bünyesinde kurulmuş olan Sosyal Çalışma ve Sosyal Hizmetler
Bölümü ile birlikte her iki okul eğitimlerini ayrı üniteler olarak 1982
yılına kadar sürdürmüştür. 1982 yılında 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu ile
Hacettepe Üniversitesi bünyesinde yer almış, Rektörlüğe bağlı Sosyal
Hizmetler Yüksekokulu olarak ad ve statüsü değişmiştir. Sosyal Hizmetler
Yüksekokulu 2006 yılına kadar aynı statüde eğitimini sürdürmüş ve 2006 Yılı
Nisan ayı itibariyle de Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler
Fakültesi bünyesine "Sosyal Hizmet Bölümü" olarak dâhil olmuştur.
Türkiye’de sosyal hizmet mesleğine ve sosyal hizmet uzmanlarına duyulan
gereksinim giderek artmıştır. Koruyucu, önleyici, destekleyici, tedavi edici
ve kalkınmayı hızlandırıcı nitelikteki kendine özgü yöntem, teknik ve
yaklaşımlarıyla sosyal hizmetin katkısı toplum tarafından daha da kabul
edilir olmuştur. Sosyal hizmet eğitimi Türkiye’nin toplumsal yapısına ve
öngörülen sosyal politikasının gerçeklerine uygun olarak bir içerik ile
verilmektedir. Türkiye’de meydana gelen değişimlere bağlı olarak ortaya
çıkan yeni gereksinimlere uygun olarak sosyal hizmet eğitiminin içeriği de
zaman zaman güncellenmektedir. Bununla birlikte sosyal hizmet eğitimi insan,
toplum ve sosyal hizmet yöntem, kuram ve uygulaması esasını korumakta, yeni
gereksinimlere bağlı olarak düzenlemeler yapılmaktadır. Türkiye’de sosyal
hizmet eğitimi başlangıcından günümüze genelci sosyal hizmet bakış açısı ile
sürdürülmektedir. Sosyal hizmet eğitiminin başlangıcından günümüze yaklaşık
50 yıllık bir süre geçmiştir. Bu süre için sosyal hizmet eğitimini
tamamlamış sosyal hizmet uzmanları Türkiye’deki sosyal refah alanına
katkılarının neler olduğunun somut bir yanıtını vermek oldukça güçtür.
Bununla birlikte sosyal hizmet Türkiye’deki geleneksel sosyal dayanışma ve
sosyal hizmet yaklaşımının mesleki bir disiplin olarak algılanması ve özgün
bir meslek olarak kabul edilmesidir. Ancak sosyal hizmete artan gereksinimin
sosyal hizmet eğitiminden mezun edilen uzman sayısı düşünüldüğünde çok
sınırlı olduğu görülmektedir. Dolayısıyla sosyal hizmet mesleği ve sosyal
hizmet uzmanları tarafından yerine getirilmesi gereken hizmetler bu eğitimi
almamış kişilerce yürütülmeye çalışılmaktadır.
Daha önce de belirtildiği üzere, Türkiye’de sosyal hizmet eğitimi ilk kez II.
Dünya Savaşından sonraki yıllarda başlamıştır. Türkiye’de sosyal hizmet
eğitiminin başlangıcından itibaren sosyal hizmet uzmanları sadece
üniversitelerde eğitilmektedir ve eğitim süresi dört yıldır. Son beş yılda
sosyal hizmet eğitimine başlayan okul sayısında bir patlama olmuştur. Her
bir eğitim kurumunun almış olduğu öğrenci sayısı 40-160 arasında olup,
sosyal hizmet eğitimi göreceli olarak öğrenci sayısı az olan küçük eğitim
kurumlarında yürütülmektedir.
Türkiye’nin gelişmesine bağlı olarak sosyal hizmet eğitiminin faaliyet alanı
oldukça genişlemiştir. Mezuniyet sonrası dereceler Türkiye'de yapılabilmekte
olup, mezuniyet sonrası eğitim için sosyal hizmet veya sosyal bilimlerde
lisans mezuniyeti önkoşuldur. Lisans mezuniyeti sosyal hizmet olmayan
öğrenciler için sosyal hizmet alanında bilimsel hazırlık programı
yürütülmektedir.
Türkiye'de okullarda erkek ve kadın öğrencilerin sayısı aşağı yukarı
birbirine eşit orandadır. Hatta Hacettepe Üniversitesi İİBF Sosyal Hizmet
Bölümü’nde kotalı sistem uygulanmakta olup, kontenjanlar eşit olarak
dağılmaktadır. Bunun dışında sosyal hizmet eğitimine devam eden öğrencilerin
sosyal özelliklerine ilişkin çok az bilgi vardır. Sosyal hizmet eğitimine
başlayabilmek için lise mezuniyeti zorunlu olup, öğrencilerin üniversite
sınavında başarılı olması gerekmektedir. Ancak sosyal hizmet eğitiminin ilk
yıllarında lise mezuniyetine ek olarak kişisel uygunluğu da sosyal hizmet
eğitimine girebilmek için koşul olarak görmüş ve Sosyal Hizmetler
Akademisine başvuran öğrenciler müla-kata alınmıştır.
Sosyal hizmette teorik eğitim sınıf içinde öğrencilerin uygulamada
karşılaşabilecekleri sorun durumlarını daha iyi kavrayabilmelerini,
nedenleri görebilmelerini ve yapıcı çözüm yolları bulmalarını kolaylaş-tıracak
açıklayıcı temel kavram, ilke, yöntem ve tekniklerin öğretilme-sini
amaçlamaktadır. Bu çerçevede sosyal hizmet eğitimi alan öğren-cilere insan
davranışı ve sosyal çevre, sosyal hizmetin değerleri ve etiği, sosyal ve
ekonomik adaletin geliştirilmesi, sosyal politika, risk altındaki nüfus
grupları, uygulama alanları, sosyal hizmet uygulaması, insan farklılıkları,
alan uygulaması, araştırma yöntem, ilke ve teknikleri, sosyal sorunlar,
sosyal refah kurumlarının yapısı ve işlevleri, toplumsal yapı ve toplum
kaynakları, bunların kullanılmasına ilişkin yasa, yönetmelik ve işlemler
hakkında bilgi verilmektedir.
Sosyal hizmet eğitiminin disiplinlerarası odağı sosyal hizmet eğitim
kompozisyonunda farklılıklar göstermektedir. Birbirini tamamlayıcı
unsurların bütünleştirilmesi sosyal hizmet alanlarında çalışan sosyal hizmet
uzmanlarının öğrenciler için danışman veya süpervizor olarak kullanılması
ile sağlanmaktadır. Sosyal hizmet eğitimi genellikle sosyal hizmet eğitimini
tamamlamış olan akademik personel tarafından verilmektedir, ancak Türkiye’de
son yıllarda açılan sosyal hizmet eği-tim kurumlarında eğiticilerin sosyal
hizmet kökenli olmadığı gözlen-mektedir. Sosyal hizmet kökenli olmayan
eğiticiler bir zenginlik kay-nağı olarak değerlendirilebilir; ancak bu
durumun genel olarak avan-taja dönüştürülemediği gözlenmektedir. Sosyal
hizmet eğiticilerinin statü ve personelin yapısının sınıflandırılması birçok
faktöre bağlı olarak ele alınmaktadır. Bazı personel tüm zamanlı çalışırken,
bazıları da yarı zamanlı çalışmaktadır. Bir kural olarak tüm okulların
"çekirdek" ve tüm zamanlı çalışan fakülte öğretim üyeleri bulunmaktadır.
Türkiye’de sosyal hizmette eğitim personelinin göreceli olarak büyük bir
bölümü kadın akademisyenlerden oluşmaktadır.
Sosyal hizmet eğitiminde pratik uygulama yerleri sağlamak ve sosyal hizmet
kurum ve kuruluşlarında çalışan sosyal hizmet uzmanlarından da eğitim
personeli olarak yararlanılarak pratik uygulamaya belirli bir düzeyde
(30%-40%) yer verilmektedir, bu nedenle Türkiye gibi geliş-mekte olan
ülkelerdeki öğretim üyelerinin yükü daha da fazladır. Bu-nunla birlikte
uygulama çalışmaları mesleki davranış ve becerilerin kazanılması kuramsal
bilgilerin uygulama aktarılması, Türkiye’deki müracaatçı gruplarının
niteliğinin tanınması, bürokratik yapıların işleyişi, diğer meslek ve
disiplinlerle işbirliği ve ekip çalışması deneyimi kazanılması yönünden
öğrencilerin mesleki gelişimine katkıda bulun-maktadır. Ayrıca meslekte
yeterli bilgi ve deneyime sahip uzman ele-manların denetleyerek
yönlendirdiği, öğrenci uygulamalarını kapsa-maktadır. Sosyal hizmette pratik
eğitimin amacı öğrencinin mesleğin temel felsefesini, amaç ve
fonksiyonlarını kendi bilgi ve deneyimleri ile bütünleştirerek
özümsemesidir. Pratik eğitim sonunda, öğrencinin kazandığı mesleki bilgi ve
değerlerin ışığında birey, aile ve grupların sorunlarına doğrudan ya da
dolaylı olarak çözüm getirebilecek düzeye ulaşması beklenmektedir.
Sosyal hizmet: Temelleri, yaklaşımları ve müdahale yöntemleri başlıklı
kitabın hazırlanmasında birçok insanın katkısı olmuştur. Öncelikle bu
kitabın hazırlanmasında beni destekleyen sevgili hocalarım başta Prof. Dr.
Sema Kut olmak üzere, Prof. Dr. Gönül Erkan, Prof. Dr. A.Beril Tufan, Prof.
Dr. İlhan Tomanbay, Prof. Dr. Işıl Bulut ve Prof. Dr. Nihal Turan’a teşekkür
ederim.
Sevgili arkadaşım ve meslektaşım Yrd. Doç. Dr. Filiz Demiröz kitabın her
bölümünü okuyarak, eleştirerek, düzelterek ve yeni görüşler suna-rak
zenginleşmesine katkı verdi. Kendisine yoğun çalışma yaşamı içinde zaman
ayırdığı, desteklediği için sonsuz teşekkürlerimi sunarım. Benzer bir katkı
da sevgili öğrencim Nurdan Sövütcü Aslan’dan geldi. Kitabın daha okunur hale
gelmesinde yaptığı düzeltmelerin, önerilerin büyük katkısı oldu. Bu nedenle
kendisine teşekkür etmeyi bir borç biliyorum.
Kitabın çeşitli bölümlerinin oluşturulmasında desteklerini aldığım ve
görüşleri ile kitabın zenginleşmesine katkı veren Doç. Dr. Ertan
Kahramanoğlu, Doç. Dr. Kasım Karataş, Doç. Dr. Hakan Acar, Doç. Dr. Yüksel
Baykara Acar, Yrd. Doç. Dr. Gülsüm Çamur Duyan, Yrd. Doç. Dr. Gülbiye
Yenimahalleli Yaşar ile Yrd. Doç. Dr. Sevgi Özcan’a teşekkür ederim.
Kitabın yazılma sürecinde desteklerini esirgemeyen başta Prof. Dr. Şengül
Hablemitoğlu olmak üzere çalışma arkadaşlarım, Doç. Dr. Yasemin Özkan, Doç.
Dr. Emine Özmete, Yrd. Doç. Dr. Elif Gökçearslan Çifci, Yrd. Dr. Ayşe Sezen
Bayoğlu, Yrd. Doç. Dr. Eda Purutçuoğlu, Dr. Sutay Yavuz ile F. Cansu Varol’a
teşekkür ederim.
Kitabın hazırlanma ve yayın sürecindeki katkısını her zaman anımsa-yacağım
sevgili meslektaşım ve Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği Genel Başkanı Murat
Altuğgil’e teşekkür ederim.
Kitabın başlangıcından bugüne kadar desteğini yanımda hissettiğim, kitapla
ilgili eleştirileri, düzeltmeleri, katkıları ve önerileri için sevgili eşim
Gülsüm’e teşekkür ederim. Varlığıma varlık katan, canımın diğer yarısı,
sevgili kızım Yağmur Güleli iyi ki varsın.
Türkiye'de sosyal hizmet eğitimi giderek yaygınlaşmakta ve buna bağlı olarak
yayın gereksinimi giderek artmaktadır. “Sosyal Hizmet: Temelleri,
Yaklaşımları ve Müdahale Yöntemleri” başlıklı kitabın sosyal hizmet
uzmanlarına, sosyal hizmet akademisyenlerine ve sosyal hizmet öğrencilerine
katkı sağlayacağına inanıyorum.
29.10.2010, Ankara
Prof. Dr. Veli Duyan
vduyan@health.ankara.edu.tr
İÇİNDEKİLER
Ön-söz………………………………………………………............ 5
Yazarın Önsö-zü..………………………………………… ...... 7
İçindekiler …………………………………………………………….. 15
Tablolar Listesi…………………………………………………….. 19
Şekiller Listesi………………………………………………… … 21
BÖLÜM I
GİRİŞ
1.1. Toplumsal Değişim Sürecinde Sosyal Hizmet……………. 2
1.2. Sosyal Hizmetin Yetki Kaynakları ve Meslek Olma
Özelliği…………………………………………………. 3
1.3. Sosyal Hizmetin Tanımlanması…………………………….. 5
1.4. Sosyal Hizmetin Amaçları…………………………………… 9
1.5. Sosyal Hizmet, Sosyal İşlevsellik ve Koruma Düzeyleri…. 14
1.6. Sosyal Hizmetin Odağı……………………………………… 19
1.7. Sosyal Hizmetin İşlev ve Rolleri……………………………. 19
1.8. Özet ve Değerlendirme……………………………………… 26
BÖLÜM II
SOSYAL HİZMETİN BİLGİ TEMELİ
2.1. Bilgi ve Ku-ram………………………………………………... 32
2.2. Sosyal Hizmette Bilgi Türleri………………………………... 34
2.3. Bilgi Çerçevesi……………………………………………….. 36
2.4. Kuramsal Bil-gi………………………………………………… 38
2.5. Olgusal Bilgi………………………………………………….. 41
2.6. Uygulama/uygulamaya dayalı/kişisel Bilgi………………… 41
2.7. İnsan Davranışı ve Sosyal Çevre………………………….. 47
2.8. Sosyal Hizmet Değerleri ve Etiği…………………………… 48
2.9. Sosyal ve Ekonomik Adaletin Geliştirilmesi……………….. 48
2.10. Sosyal Politi-ka………………………………………………. 49
2.11. Risk Altındaki Nüfus Grupla-rı……………………………… 51
2.12. Uygulama Alanları………………………………………….. 51
2.13. Sosyal Hizmet Uygulama-sı………………………………... 53
2.14. İnsan Farklılıkları……………………………………………. 54
2.15. Alan Uygulaması……………………………………………. 55
2.16. Araştırma…………………………………………………….. 55
2.17. Özet ve Değerlendirme…………………………………….. 62
BÖLÜM III
SOSYAL HİZMETİN BECERİ TEMELİ
3.1. Sosyal Hizmette Yetkin-lik…………………………………… 68
3.2. Sosyal Hizmet Becerileri…………………………………….. 73
3.3. Sosyal Hizmetin Ortak Becerile-ri…………………………… 76
3.4. Doğrudan Sosyal Hizmet Uygulaması Becerileri…………. 79
3.5. Dolaylı Sosyal Hizmet Uygulaması Becerileri…………….. 87
3.6. Özet ve Değerlendirme……………………………………… 91
BÖLÜM IV
SOSYAL HİZMETİN DEĞER TEMELİ
4.1. Etik ve Değer Kavramla-rı……………………………………. 96
4.2. Sosyal Hizmetin Temel Değerle-ri…………………………... 99
4.3. Sosyal Hizmetin Etik Standartları…………………………... 107
4.4. Etik İkilemler………………………………………………….. 111
4.5. Etik İkilemlerin Çözü-mü……………………………………… 119
4.6. Özet ve Değerlendir-me……………………………………… 126
BÖLÜM V
SİSTEM KURAMI
5.1. Sistem İle İlgili Temel Kavramlar…………………………… 133
5.2. Sistemler ve Sosyal Hizmet Uygulaması………………….. 143
5.3. Özet ve Değerlendirme……………………………………… 149
BÖLÜM VI
EKOLOJİK YAKLAŞIM
6.1. Ekolojik Yaklaşımı Hazırlayıcı Etmenler…………………… 154
6.2. Çevresi İçinde Birey Kavramsallaştırması………………… 156
6.3. Ekolojik Değerlendirme……………………………………… 160
6.4. Ekolojik Kavramlar…………………………………………… 163
6.5. Davranış Dinamiklerini Değerlendirme Modeli……………. 166
6.6. Özet ve Değerlendirme……………………………………… 169
BÖLÜM VII
GÜÇLENDİRME YAKLAŞIMI
7.1. Güçlendirme Yaklaşımını Hazırlayan Etmenler…………... 176
7.2. Güçlendirme İlkeleri…………………………………………. 177
7.3. Güçlendirme Sürecinde Sosyal Hizmet Uzmanlarının Görevleri 180
7.4. Güçlendirme Tutumları………………………………………. 182
7.5. Güçlendirmenin Boyutları…………………………………… 184
7.6. Güçlendirme Ölçütleri……………………………………….. 188
7.7. Güçlendirme Uygulamasının Unsurları……………………. 192
7.8. Güçlendirme Müdahalesi……………………………………. 194
7.9. Özet ve Değerlendirme 198
BÖLÜM VIII
BİREYLERLE SOSYAL HİZMET
8.1. Tanışma/Bağlantı Kurma……………………………………. 210
8.2. Ön Değerlendir-me……………………………………………. 222
8.3. Planlama………………………………………………………. 228
8.4. Uygula-ma……………………………………………………... 236
8.5. Son Değerlendirme………………………………………….. 240
8.6. Sonlandırma/Bağlantıyı Kesme…………………………….. 245
8.7. İzleme…………………………………………………………. 254
BÖLÜM IX
AİLELERLE SOSYAL HİZMET
9.1. Tanışma/Bağlantı Kurma……………………………………. 262
9.2. Ön Değerlendirme……………………………………………. 266
9.3. Planlama………………………………………………………. 279
9.4. Uygula-ma……………………………………………………... 280
9.5. Son Değerlendir-me…………………………………………... 284
9.6. Sonlandırma/Bağlantıyı Kesme…………………………….. 285
9.7. İzleme…………………………………………………………. 285
BÖLÜM X
GRUPLARLA SOSYAL HİZMET
10.1. Tanışma/Bağlantı Kurma………………………………….. 290
10.2. Ön Değerlendirme………………………………………….. 291
10.3. Planla-ma…………………………………………………….. 294
10.4. Uygulama……………………………………………………. 298
10.5. Son Değerlendirme………………………………………… 323
10.6. Sonlandırma/Bağlantıyı Kesme…………………………… 327
10.7. İzle-me………………………………………………………... 332
BÖLÜM XI
ÖRGÜTLERLE SOSYAL HİZMET
11.1. Tanışma/Bağlantı Kurma………………………………….. 334
11.2. Ön Değerlendirme………………………………………….. 337
11.3. Planlama…………………………………………………….. 349
11.4. Uygulama……………………………………………………. 351
11.5. Son Değerlendirme………………………………………… 369
11.6. Sonlandırma/Bağlantıyı Kesme…………………………… 370
11.7. İzleme……………………………………………………….. 370
BÖLÜM XII
TOPLUMLA SOSYAL HİZMET
12.1.Tanışma/Bağlantı Kurma …………………………………. 378
12.2. Ön Değerlendirme…………………………………………. 379
12.3. Planlama……………………………………………………. 391
12.4. Uygulama…………………………………………………… 392
12.5. Son Değerlendirme………………………………………… 403
12.6. Sonlandırma………………………………………………… 406
12.7. İzle-me………………………………………………………... 406
Kaynakça…………………………………………………………… 407
TABLOLAR LİSTESİ
No SN
Tablo 1. Uygulama İçin Mesleki Çatı………………………… 5
Tablo 2. Sosyal Hizmetin İşlevleri ve Bu İşlevlere Karşılık Gelen Rol-ler…………………………………………..
22
Tablo 3. Sosyal Hizmet Becerileri……………………………. 74
Tablo 4. Sözsüz Davranışlar Listesi…………………………. 84
Tablo 5. Birincil Sorun Çözme Aktiviteleri…………………… 197
Tablo 6. Ön Değerlendirme İçin Ana Hat……………………. 225
Tablo 7. Sorunları Değerlendirme Soruları………………… 226
Tablo 8. Hedefleri Belirlemede Performans, Koşullar ve
Standartlar……………………………………………. 234
Tablo 9. Toplantılar Arasındaki Aktiviteler için Rehber……. 238
Tablo 10. Ailelerin Karşılaşabileceği Bazı Sorunlar…………. 263
Tablo 11. Ailenin Sosyal Tarihinin Alınmasında Keşfedilecek Alan-lar…………………………………
268
Tablo 12. Ailede Meydana Gelebilecek Krizler………………. 270
Tablo 13. Aile Değerlendirme Şeması………………………… 272
Tablo 14. Aile işlevselliğini Değerlendirme Soruları…………. 275
Tablo 15. Aile Yaşam Döngüsü, Yaşanan Sorunlar ve Döngüye Özgü Gö-revler…………………………….
278
Tablo 16. Bir Sosyal Sistem Olarak Küçük Grupları İnceleme Şe-ması…………………………………….
293
Tablo 17. Grup Çalışmasında Ele Alınması Planlanan Ko-nular………………………………………………..
294
Tablo 18. Grup Üyesinin Kendisine İlişkin Değerlendirme Lis-tesi………………………………………………….
324
Tablo 19. Oturumları Değerlendirme Ölçeği…………………. 325
Tablo 20. Grup Oturumları Sonrası Üye Değerlendirme So-ruları………………………………………………..
325
Tablo 21. Grup Liderini Değerlendirme Soruları……………... 326
Tablo 22. İnsana Hizmet Örgütlerini Analiz Etme……………. 344
Tablo 23. Bir Sosyal Kurumu İnceleme Şeması……………... 348
Tablo 24. Müdahale Stratejisi Hazırlama Odaklarına Göre Sosyal Hizmet
Uzmanlarının Yerine Getirmesi Geren Görev-ler………………………………………. 350
Tablo 25. Bürokraside Hayatta Kalabilmek İçin Yapılması Gereken-ler……………………………………………
367
Tablo 26. Toplumun Güçlü Yönlerini ve Sorunlarını Anlama Odaklarına Göre
Sosyal Hizmet Uzmanlarının Yerine Getirmesi Geren Görev-ler………………….. 379
Tablo 27. Toplumları Değerlendirme………………………….. 381
Tablo 28. Toplumla Sosyal Hizmet Modelleri ve Gerçekleştirmek İstenen
Değişiklikler…………….. 400
Tablo 29. Toplumla Sosyal Hizmet Modelleri ve Değişim İçin Hedef Alınan
Sistemler………………………… 400
Tablo 30. Toplumla Sosyal Hizmet Modelleri ve Birincil
Yararlanıcılar………………………………………… 401
Tablo 31. Toplumla Sosyal Hizmet Modelleri ve İlgi Odakları 401
Tablo 32. Toplumla Sosyal Hizmet Modelleri ve Sosyal Hizmet Uzmanının
Rolleri…………………………... 402
ŞEKİLLER LİSTESİ
No SN
Şekil 1. Sosyal Hizmet Uygulamasında Etik Sorunlar……… 114
Şekil 2. Etik Değerlendirme Aracı…………………………….. 120
Şekil 3. Etik Bir İkilemi Kavramsallaştır-ma…………………… 124
Şekil 4. Çevresi İçinde Birey Kavramsallaştırması 157
Şekil 5. Davranış Dinamikleri Değerlendirme Modeli……….. 169
Şekil 6. Sosyal Hizmet Uzmanı - Müracaatçı İlişkisinde Güçlendirme
Unsurları…………………… 188
Şekil 7. Eleştirel Bilinçlilik Geliştirme…………………………. 189
Şekil 8. Uygulama Modelinin Unsurları………………………. 193
Şekil 9. Kurumsal Onay Temelinin Gücü…………………….. 194
Şekil 10. Değerlendirme Unsurları……………………………... 195
Şekil 11. Planlı Değişme Sürecinin Aşamaları………………... 211
Şekil 12. Tanışma/Bağlantı Kurma Aşamasının Alt Aşamaları 219
Şekil 13. Ön Değerlendirme/İnceleme Aşamasının Alt
Aşamaları………………………………………………. 223
Şekil 14. Planlama Aşamasının Alt Aşamaları………………... 229
Şekil 15. Açık Sistem Modeli……………………………………. 362
|
|
