* Sosyal Hizmet Uzmanı ,Sağlık Bakanlığı Türkiye Yüksek İhtisas Hastanesi
** Hacettepe Üniversitesi Sosyal Hizmetler Yüksek Okulu Öğretim Üyesi
Sağlık ve Toplum Dergisi, Yıl: (15) 2005, Sayı:1

ÖZET
Sosyal hizmet mesleği, insanların problem çözme kapasitelerini arttırmayı; kaynak, hizmet ve olanak sağlayacak sistemlere müracaatçıları sevketmeyi; bu sistemlerin etkin ve insancıl olarak işlev görmesini sağlamayı; sosyal politikaların gelişimi ve ilerlemesi için katılımda bulunmayı amaçlayan bir meslektir.
Araştırmada hastaların tıbbi sorunları dışında karşılaştıkları psiko-sosyal sorunlar ve bu sorunların çözümü için sosyal hizmet uzmanlarınca verilen hizmetler incelenmiştir.

SUMMARY
Social work is a profession, the purposes of which are; to enhance the problem solving capacities of people; to refer people to the systems that can provide them with the resources, services and opportunities; to promote the effectiveness and humanitarian aspects of the systems and to contribute to the development and improvement of social policy.
Psycho-social and economic problems the patients are exposed to apart from their own medical ones, and the services given by social workers to solve these problems discussed in this study.



Giriş :
Hızlı teknolojik ve sosyal değişimler insan yaşamının her alanını etkilemektedir. Bu değişimler, aynı zamanda, beraberinde pek çok sağlık sorunu da yaratmaktadır. İnsanların karşılaştığın karmaşık sağlık problemlerinin çözümünde tıbbi sosyal hizmetin önemi gittikçe artmaktadır. Sağlık Bakanlığınca mevcut sistem içinde toplanan veriler çeşit ve sayısal olarak eksik, kapsamı yetersiz ve doğruluğu kuşkuludur (1). Bu bağlamda Sağlık Bakanlığı’na bağlı hastanelerde çalışan sosyal hizmet uzmanlarının sosyo-demografik ve çalışma yaşamına ilişkin özelliklerinin neler olduğu, hizmet verdikleri hasta ve ailelerinin ne tür psiko-sosyal ve ekonomik sorunlarla karşılaştıkları, bu sorunların çözümüne yönelik olarak hangi tür hizmetleri verdikleri, yürütülen sosyal hizmet çalışmalarının sağlık alanında sosyal hizmet standartlarına ve sosyal hizmetin etik ilkelerine bağlı olarak yürütüp yürütmedikleri bilinmemektedir.
Bunumla birlikte sağlık problemlerinin yarattığı psiko-sosyal ve ekonomik sorunların çözümünde tıbbi sosyal hizmet uzmanlarının çalışmalarının neler olduğu ülke düzeyinde gerçekleştirilmiş bir araştırma ile ortaya konmuş değildir. Bir diğer ifadeyle ülkemizde tıbbi sosyal hizmet uygulamalarına ilişkin kapsamlı bilgi eksikliğinin olduğu bilinmektedir.
Ülkemizde son 40 yıl içinde gelişen tıbbi sosyal hizmet uygulamaları değerlendirilmedikçe, sağlık alanındaki sosyal hizmet uygulamalarının hangi yönde geliştiği, hastaların karşılaştığı sorunlar, bu sorunların çözümü ve ihtiyaçların karşılanması için sosyal hizmet uzmanlarınca hangi hizmetlerin verildiği, konusunda bilgi birikiminin ne düzeyde olduğunun kapsamlı olarak saptanması söz konusu olamayacaktır.
Sağlık alanındaki sosyal hizmet uygulamalarının etkililiğini görülebilmesi bilimsel çalışmaların yapılması ile mümkün olacaktır. Sosyal hizmet mesleğinin etkililiğinin artması, günümüz ihtiyaçlarına yanıt vermesi ve gelişmesi bu tür araştırmaların yapılmasına ve araştırma sonuçlarının uygulama ortamlarına aktarılmasına bağlıdır.
ARAŞTIRMANIN AMACI
Araştırmanın genel amacı; Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’na bağlı hastanelerde çalışan sosyal hizmet uzmanlarının sosyo-demografik ve çalışma yaşamına ilişkin özelliklerinin tanınması, hizmet verdikleri hasta ve ailelerinin karşılaştıkları sorunların belirlenmesi, bu sorunların çözümüne yönelik verdikleri hizmetlerin saptanması ve yürütülen sosyal hizmet çalışmalarının sağlık alanında sosyal hizmet standartlarına ve sosyal hizmetin etik ilkelerine bağlı olarak yürütülüp yürütülmediğinin ortaya konulmasıdır.
Yukarıda belirtilen amaç doğrultusunda alt amaçlar aşağıda gruplandırılmıştır.
1- Sosyal hizmet uzmanlarının sosyo-demografik ve çalışma yaşamına ilişkin özellikleri nelerdir?
2- Sosyal hizmet uzmanlarının hizmet verdikleri hasta ve ailelerinin karşılaştıkları sorunlar nelerdir?
3- Sosyal hizmet uzmanlarının hasta ve ailelerinin karşılaştıkları sorunların çözümüne yönelik verdikleri hizmetler nelerdir?
4- Sosyal hizmet uzmanlarının yürüttükleri çalışmaların sağlık alanında sosyal hizmet standartlarına ve sosyal hizmetin etik ilkelerine uygunluk durumu nasıldır?
ARAŞTIRMANIN MODELİ
Bu araştırma “tarama model”ini esas alan bir çalışmadır. Tarama modelleri, geçmişte ya da halen var olan bir durumu var olduğu şekliyle betimlemeyi amaçlayan araştırma yaklaşımlarıdır. Araştırmaya konu olan birey ya da nesne, kendi koşuları içinde ve olduğu gibi tanımlanmaya çalışılır. Onları herhangi bir şekilde değiştirme, etkileme çabası gösterilmez. Bilinmek istenen şey vardır ve oradadır. Önemli olan onu uygun bir biçimde “gözleyip” belirlemektir (2).
Çalışma evreni Sağlık Bakanlığına bağlı olarak çalışan 193 sosyal hizmet uzmanından oluşmaktadır.
Bu araştırmada veriler; Sağlık Bakanlığı’na bağlı tedavi kuruluşlarında çalışan sosyal hizmet uzmanlarından, araştırmanın amaçları doğrultusunda oluşturulan soru kağıtları aracılığıyla toplanmıştır.
Soru kağıtları Ankara dışındaki sosyal hizmet uzmanlarına posta yolu ile gönderilmiştir. Ankara’da çalışan sosyal hizmet uzmanlarına soru kağıtları bırakılarak bir hafta sonra toplanmıştır. Araştırmada 110 sosyal hizmet uzmanına ulaşılmıştır. 15 anket aide gelmiş, iki sosyal hizmet uzmanı emekli olması nedeniyle doldurmamıştır ve geriye kalan 56 sosyal hizmet uzmanından herhangi bir haber alınamamıştır.
Bu araştırmada veriler; Sağlık Bakanlığı’na bağlı tedavi kuruluşlarında çalışan sosyal hizmet uzmanlarından, araştırmanın amaçları doğrultusunda oluşturulan soru kağıtları aracılığıyla toplanmıştır.
Soru kağıtları Ankara dışındaki sosyal hizmet uzmanlarına posta yolu ile gönderilmiştir. Ankara’da çalışan sosyal hizmet uzmanlarına soru kağıtları bırakılarak bir hafta sonra toplanmıştır. Araştırmada 110 sosyal hizmet uzmanına ulaşılmıştır. 15 anket aide gelmiş, iki sosyal hizmet uzmanı emekli olması nedeniyle doldurmamıştır ve geriye kalan 56 sosyal hizmet uzmanından herhangi bir haber alınamamıştır.
BULGULAR VE TARTIŞMA
Araştırmada elde edilen sonuçlar aşağıda verilmiştir. Hastaların karşılaştıkları sorunlar ve sosyal hizmet uzmanlarının verdikleri hizmetler ; hastaneye yatış, hastanede kalış, hastaneden çıkış (taburculuk), ve taburculuk sonrası aşamalarda ayrı ayrı ele alınmıştır.
Çizelge 1- SHU’lara Göre Hastaların Hastaneye Yatış Aşamasında Karşılaştıkları Sorunlar
Sorunlar
Sayı
%
Ücret sorunları
100 26.4
Hastanın sahipsiz olmasından doğan sorunlar
87 23.0
Hastaneye yatış işlemleri ile ilgili formaliteler
59 15.6
Hastane hakkında bilgi eksikliğinden kaynaklanan sorunlar
54 14.3
Ailevi sorunlar
48 12.7
Çalışma yaşamı ile ilgili sorunlar
17 4.5
Hastanın hastaneye yatmak istememesi
10 2.6
Hastanın kimsesiz, yatacak yerinin olmaması
2 0.5
İstismar ve ihmal ile ilgili sorunlar
1 0.3
Toplam
378 100.0
* Birden fazla seçenek işaretlenmiştir.
Çizelgede sosyal hizmet uzmanlarına göre hastaların hastaneye yatış aşamasında karşılaştıkları hasta sorunlarının dağılımı görülmektedir. Buna göre, hastaların ücret sorunları ilk sırada yer almaktadır. Hastaların hastaneye yatarken karşılaştıkları sorunların başında ekonomik kökenli sorunların yer alması ülkemizin ekonomik koşulları ile de ilişkilidir. Ülkemizin içine düştüğü ekonomik sıkıntılar doğal olarak sosyal güvencesi olmayan kişileri doğrudan olumsuz etkilemektedir. Elde edilen sonuçlar, Duyan (3)”ın elde ettiği sonuçlar ile paralellik göstermektedir. Şöyle ki ücret sorunları (% 30.4) ilk sırada, hastanın sahipsiz olmasından kaynaklanan sorunlar (% 21.1) ikinci sırada, hastane hakkında bilgi eksikliğinden kaynaklanan sorunlar (% 13.1) üçüncü sırada yer almaktadır. Aradan geçen 10 yıl içinde hastalar açısından pek bir şeyin değişmediği, hatta yaşanan ekonomik krizler nedeniyle yoksulluğun artması nedeniyle durumun hasta ve ailesi adına daha da kötüleştiği söylenebilir.
Çizelge 2- Sosyal Hizmet Uzmanlarına Göre Hastaların Hastanede Yattığı Süre İçinde Karşılaştıkları Sorunlar
Sorunlar
Sayı
%
Uyum sorunları (Tedaviye, tedavi ekibine, servise, hastaneye)
146 27.0
Ailevi sorunlar
95 17.5
Tedavi ücretleri ile ilgili sorunlar
84 15.5
Hastaneden çıkış ile ilgili sorun yaşama
71 13.1
Hastalığa ilişkin duygusal sorunlar(anksiyete, depresyon vb.)
67 14.4
Hastanın çalışma yaşamına ilişkin sorunlar ve gelir kaybı
41 7.6
Hastanın fiziksel olarak bağımlı hale gelmesi nedeniyle ortaya çıkan bakım sorunları
35 6.5
Diğer (Yatan hastalardan ameliyat parası talep edilmesi, Hastaların çıkışı için diğer kurumların ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kalması ve yavaş davranması
2 0.4
Toplam
541 100.0
* Birden fazla seçenek işaretlenmiştir.
Sosyal hizmet uzmanlarına göre hastaların hastanede yattıkları süre içinde karşılaştıkları sorunların dağılımı Çizelge 2’de verilmiştir. Buna göre hastaların uyum (tedaviye, tedavi ekibine, servise ve hastaneye) sorunları, ilk sırada, ailevi sorunlar ikinci sırada ve ücret sorunları üçüncü sırada yer almaktadır. Uyum sorunları, hastanın hastanede kaldığı süre içinde hastalığının seyrini, hastanın psikolojik durumunu, tedavi ekibi ile olan ilişkisini etkiler. Uyum sorunu olduğunu tespit eden sosyal hizmet uzmanı, hastanın hangi konuda uyumsuz davranışlar sergilediğini araştırarak bunu keşfeder. Daha sonra buna yönelik olarak hasta ve ailesi ile çalışarak hastanın tedaviden en etkin şekilden yararlanmasını sağlamaya çalışır. Hastaların tıbbi tedavilerinin etkin bir şekilde devam edebilmesi için gerekli ilaç ve tıbbi malzemenin sağlanması diğer önemli bir husustur. Bu sorun hastalığın seyrini de olumsuz etkileyebilir. Örneğin bir hastanın kalp ameliyatı için gerekli olan bir malzemenin pahalı olması nedeniyle hastanın ve ailesinin bunu karşılayamaması durumu ortaya çıkabilir. Bu durumda hastanın ameliyatı gecikebilir, ameliyatından vazgeçilebilir veya ertelenebilir. Böyle bir durum hastanın ve ailesinin psikolojik durumunu olumsuz yönde etkileyebilir. Hasta beklemeden ve gecikmeden kaynaklanan bu durumdan dolayı sağlığı açısından tedirgin olabilir ve öfke yaşayabilir.
Dilek (4)’e göre kanserli hasta ailesinin yaşadığı en önemli sorun hastalığın kendisi iken, maddi sıkıntı ikinci sırada gelmektedir. Delva (5)’ya göre yoğun bakım ünitesinde yatan hastaların yakınlarının yaşadığı sorunların başında anksiyete ilk sıradadır. Nilson (6)’a göre hastanın psikiyatrik bozukluğunun olması, aileye ilişkin psikolojik sorunlar yaşaması, ailenin hastayı aşırı sahiplenmesi gibi sorunlar ilk sıralarda gelmektedir. İlgili araştırmalarda da görüldüğü gibi hastaların ve ailelerinin yaşadıkları sorunların, hastalıkların özelliğine göre değişmektedir. Örneğin kanser gibi kronik hastalığı olan hasta ve aileler için hastalığın
kendisi birinci sorun iken, yoğun bakım ünitesinde yatan hastaların yoğun bir şekilde yaşadıkları anksiyete ilk sırada yer alabilmektedir. Sosyal hizmet uzmanlarının çalıştıkları hastanelerin niteliği ve çalışma süresi karşılaşılan sorunların farklılaşmasına neden olabilir.
Çizelge 3- Sosyal Hizmet Uzmanlarına Göre Hastaların Hastaneden Çıkış Aşamasında Karşılaştıkları Sorunlar
Sorunlar
Sayı
%
Tedavi ücretlerinin ödenmesine ilişkin sorunlar
94 20.3
Hastanın barınabileceği bir yerin olmaması
78 16.9
Hastanı ailesi ile bağlantı kurulamaması
72 15.6
Hastanın evine ulaştırılmasına ilişkin ulaşım sorunları
71 15.4
Ailenin hastayı çıkarmak istememesi
59 12.8
Hastanın hastaneden çıkmak istememesi
46 10.0
Çıkış işlemleri hakkında bilgi eksikliği
39 8.4
Diğer (Hastanın kimsesiz olması, gerekli ilaçları alamaması)
3 0.6
Toplam
462 100.0
* Birden fazla seçenek işaretlenmiştir.
Çizelge 3’te sosyal hizmet uzmanlarına göre hastaların hastaneden çıkış aşamasında karşılaştıkları sorunların dağılımı verilmiştir. Buna göre tedavi ücretlerinin ödenmesine ilişkin sorunlar, en yoğun olarak karşılaşılan sorun olarak görülmektedir. Bu durum sosyal güvencenin olmaması ile desteklenebilir. Ancak istatistikler incelendiğinde istatistiki verilerin bunu desteklemediği görülmektedir. Şöyleki; 8. Beş Yıllık Kalkınma Planı döneminde tüm toplumun sağlık güvencesine kavuşturulması temel amaç edinilmiştir (1). Ayrıca Anayasamızın 60. maddesinde” herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Devlet, bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar” denilmiştir. Ayrıca 2. maddesinde de “Türkiye Cumhuriyeti' sosyal hukuk devletidir” ibaresi yer almaktadır (7). İstatistiklere bakıldığında BAĞ-KUR sağlık sigortasından faydalanan nüfus 9.516.900 (8)), SSK’dan 32.736.435 (9), Yeşil Kart’tan 13.453.499 (Sağlık Bakanlığı Mayıs 2003), Emekli Sandığı’ndan 14.214.271 (10) kişi faydalanmaktadır. Devlet İstatistik Enstitüsüne göre 2003 yılı yıl ortası nüfus tahmini 70.885.000 kişi olacaktır (11). Buna göre ülke nüfusunun 69.291.191’i (% 98.62) sağlık sigortası kapsamındadır. Özellikle yeşil kartlı hastaların ilaç ücretleri ve almaları gerekli araç ve gereçlerin devlet tarafından karşılanmaması, ambulans, refakat ücretlerinin ödenmemesi karşılaşılan sorunlar arasındadır. Daha sonra sırayla hastanın barınabileceği bir yerinin olmaması ve hastanın ailesi ile bağlantı kurulamaması sorunları ağırlıklı olarak yer almaktadır. Barınma sorunu, özellikle metropol kentlerde daha çok yaşanmaktadır. Tedavi için metropol hastanelerine gelen hastaların çoğunun yanında kalabileceği bir akrabasının olmaması, kalabileceği bir yerin (yatakhane, misafirhane vb) olmaması veya ekonomik sıkıntılar nedeniyle otel vb. yerlerde kalamamaları gibi nedenlerle barınma sorunları yaşanmaktadır. Örneğin, taburcu edildikten kısa bir süre sonra hastanın
tekrar kontrole gelmesinin gerektiği durumlarda da hasta ve ailesi barınma sorunu yaşamaktadır. Böyle durumlarda hasta ve ailelerin bir kısmının hastanenin bekleme yerlerinde, bahçesinde ve yakınında yattıkları gözlenmektedir.
Hastanın ailesi ile bağlantı kurulamaması sorunu da karşılaşılan diğer bir önemli sorundur. Çeşitli nedenlerden (hastalığının kronik olması, tedavi ücretlerini karşılayamama, hasta ailesine ulaşılacak telefonlarının olmaması, ailenin hastanın hastalığından utanıyor olması vb.) ötürü hastanın ailesi ile bağlantı kurulamayabilmektedir.
Duyan (2)’a göre hastaların hastaneden çıkış aşamasında karşılaştıkları sorunların başında tedavi ücretlerini karşılayamama sorunu ilk sırada, hastanın evine ulaştırılmasına ilişkin sorunlar ikinci sırada ve hastanın barınabileceği bir yerin olmaması üçüncü sırada yer almaktadır.
Çizelge 4- SHU’ların Hastaları Taburculuk Sonrası İzleme Durumu
Takip etme durumları
Sayı
%
Evet
19 17.3
Hayır
91 82.7
Toplam
110 100.0
Çizelgede görüldüğü üzere sosyal hizmet uzmanlarının önemli bir bölümü (% 82.7) hastaları taburculuk sonrası aşamada izleme çalışması yapmamaktadırlar. Taburculuk sonrası hasta takibinin yapılmaması (yapılamaması), bu anlayışın henüz ülkemizde yerleşmemiş olmasından kaynaklanmaktadır. Bununla birlikte evde bakım hizmetleri anlayışının da ülkemizde yerleşmediği bilinen diğer bir gerçektir. Ayrıca ülkemiz sağlık sisteminde de böylesi bir anlayışın yerleşmemesi bunun genel sağlık politikasında yer almamasından kaynaklandığı söylenebilir. Taburculuk sonrası hastanın takibi çok önemli bir konudur. Hastalığın tıbbi tedavisi sonucunda hasta eski sağlığına kavuşabilir, fakat, hastanın hastalığı tekrar ediyorsa bu tür hastaların takibi çok önem arz etmektedir. Kötü ev şartları, yetersiz beslenme, ısınamama vb. gibi olumsuz koşullarda yaşayan hastanın hastalığının yinelemesi beklenebilir. Böyle durumlarda hastayı fiziki açıdan tedavi etmek yetmez, sorunun kaynağından çözülmesi gereksinimi vardır. Bu durumdaki hastaların takip edilerek, yaşam koşullarının düzeltilmesi durumunda hastanın tekrar hastalanma olasılığı azaltılabilir. Bunun için ülke düzeyindeki önleyici ve koruyucu sağlık politikalarının öncelikli olması gerekir. Hastalıkları önlemek, tedavi etmekten daha ekonomiktir. Örneğin, kişilere sağlıklı gıda, temiz su, temiz hava ve sağlıklı barınma şartları sağlanırsa kişilerin hastalanması önlenebilir. Bunun yanında koruyucu hizmetlerin de aksatılmadan verilmesi gerekir.
Çizelge 5- SHU’lara Göre Hastaların Taburcu Olduktan Sonra Karşılaştıkları Sorunlar
Sorunlar
Sayı
%
Hastanın ücret sorunlar
13 18.6
Hastanın tıbbi önerileri yerine getirmesinde karşılaştığı sorunlar
11 15.7
Hastanın ailesi içerisinde sosyal rollerini yerine getirememesi
10 14.3
Hastanın ailesine ve çevresine uyum sağlayamaması
9 12.9
Hastanın çalışma yaşamında rolünü yerine getirememesi
9 12.9
Hastanın fiziksel işlevlerini yitirmesi sonucu bağımlı hale gelmesi
8 11.4
Hastanın düzenli olarak kontrole gelememesi
8 11.4
Diğer (eksik tedavi, hastaya uygun iş bulamamak)
2 2.8
Toplam
70 100.0
* Birden fazla seçenek işaretlenmiştir.
Çizelge 5’te hastaların taburcu olduktan sonra karşılaştıkları sorunların dağılımı görülmektedir. Buna göre hastaların ücret sorunları ilk sırada, hastanın tıbbi önerileri yerine getirmesinde karşılaştığı sorunlar ikinci sırada yer almıştır. Hastanın tıbbi önerileri yerine getirememesi, bilgi eksikliği ve bilinç düzeyinin yeterli olmaması, ekonomik sıkıntı içinde olması, aile içi olumsuz ilişkileri vb nedenlerden kaynaklanabilir.
Bir diğer önemli sayılabilecek sorun ise hastanın içinde bulunduğu ve yaşadığı aile, toplum ve çalışma yaşamına ilişkin yaşadığı uyum sorunu gelmektedir.
Çizelge 6- Hastaların Hastaneye Yatış Aşamasında Karşılaştıkları Sorunların Çözümü İçin SHU’ların Verdikleri Hizmetler
Hizmetler
Sayı
%
Hastane ücretlerini ödemede yararlanabileceği kaynakları belirleme ve bu kaynakları kullanmasını sağlama
146 33.2
Yatış işlemleri ve hastane hakkında bilgi verme
111 24.2
Sahipsiz hastaların yatırılmasını sağlama
77 17.5
Hastaların ailevi sorunlarını çözmesine yardımcı olma
61 13.9
Hastanın çalışma yaşamına ilişkin sorunlarını çözmesine yardımcı olmak
23 5.2
Yatmak istemeyen hastalarla mesleki çalışma yapmak
19 4.4
Hastalara kalacak yer sağlamak
2 0.5
Terk bebekler için korunma kararı almasını sağlamak
1 0.2
Toplam
440 100.0
* Birden fazla seçenek işaretlenmiştir.
Çizelge 6’da hastaların hastaneye yatış aşamasında karşılaştıkları sorunların çözümü için sosyal hizmet uzmanlarınca verilen hizmetlerin dağılımı verilmektedir. Buna göre hastaların hastane ücretlerini ödemede yararlanabilecekleri kaynakları belirleme ve bu kaynakları kullanmalarını sağlama hizmetinin, en yoğun olarak verilen hizmet olduğu görülmektedir.
Duyan (12) araştırmasında, sosyal hizmet uzmanlarının hastaların hastaneye yatış aşamasında karşılaştıkların sorunların çözümüne yönelik olarak hastane ücretlerini ödemelerinde hastalara yardımcı olma hizmeti % 22.7 oranla ilk sırada yer aldığı belirtilmektedir.
Hastaları yatış işlemleri ve hastane hakkında bilgilendirme hizmeti, bir diğer önemli hizmet şeklidir. İşlemler ve hastane hakkında hasta ve ailesinin bilgilendirilmesi, hastaneye daha çabuk uyum sağlamalarına yardımcı olacaktır. Böylece hasta ve ailesinin hastane hakkında yaşadığı kaygılar ve ön yargılar azaltılabilir ya da tamamıyla ortadan kaldırılabilir.
Sahipsiz hastaların yatışını sağlama hizmeti de verilen hizmetler arasında üçüncü sırada yer almaktadır. Sahipsiz ve evsiz hastaların hastaneye yatışları yasal olarak ücretsiz yapılmaktadır. Ancak hasta bunu bilemeyebilir. Bu durumdaki hastaların yatışını sağlamak sosyal hizmet uzmanlarının görevi olup yatışını sağlamak için çalışma yapar.
Hastaların ailevi sorunlarını çözmesine yardımcı olmak hizmeti de önemli bir diğer hizmet şeklidir. Aile toplumun temel sosyal kurumlarından birisidir. Ailenin güçlü olması toplumun da güçlü olmasını sağlamada önemli bir etkendir. Bu nedenle ailenin desteklenmesi ve güçlendirilmesi hastanın da desteklenmesi anlamına gelmektedir.
Aile ilişkilerinin yapısı, ailenin işlevlerini sağlıklı bir biçimde yerine getirip getirememesinde önemli bir belirleyici olarak, iletişim, aile sisteminin işleyişinde dinamik bir güçtür ve işbirliği, karar verme gibi işlevler için gereklidir. Aile sorunları, genelde iletişim eksikliği veya aksaklığından kaynaklanmaktadır. İletişim olmaması aile üyelerini yalnızlığa sürükler (13).
Sosyal hizmet uzmanı, aileye yönelik yaptığı çalışmalar ile aileyi hastalık ve tedavisi hakkında bilgilendirir, hastanın hastalığından dolayı yerine getiremediği rol ve sorumluluklarının aile içinde değerlendirilmesine ve bunların yeniden düzenlenmesine yardımcı olabilir. Ayrıca hastaya yönelik aile sosyal destek sisteminin işlerlik kazanmasını ve devamlılığını sağlayabilir. Böylece sosyal hizmet uzmanının yapmış olduğu çeşitli mesleki faaliyetlerine, aile işlevlerinin sağlıklı işlemesine ve ailenin düzeninin korunmasına yardımcı olabileceği düşünülmektedir.
Çizelge 7- Hastaların Hastanede Yattığı Süre İçinde Karşılaştıkları Sorunların Çözümü İçin SHU’ların Verdikleri Hizmetler
Hizmetler
Sayı
%
Hastanın hastalığa ilişkin duygularını aktarmasına destek olma, hastalığa ve tedaviye uyumunu sağlamak
254 45.6
Tedavi ücretlerinin ödenmesi için kaynak bulma ve bunlardan yararlanabilmesi için çalışma yapma
151 24.0
Hasta ve ailesinin hastalığın seyri ve tedaviye ilişkin bilgilendirilmesi
109 17.3
Hastanın yakınları ile iletişim sağlanarak hasta ailesinin hastaya destek olmasının sağlanması
83 13.2
Hastanın sorunlarına tedavi ekibinin duyarlı olmasının sağlanması
48 7.6
Hastanın çalışma yaşamına ilişkin düzenlemeler yapma
15 2.4
Hasta ve ailesine kalacakları yer konusunda yardımcı olmak
1 0.2
Toplam
631 100.0
* Birden fazla seçenek işaretlenmiştir.
Çizelge 7’de hastaların hastanede yattığı süre içinde karşılaştıkları sorunların çözümü için sosyal hizmet uzmanlarınca verilen hizmetlerin dağılımı verilmiştir. Buna göre, hastanın hastalığa ilişkin duygularını aktarmasına destek olma, hastalığa ve tedaviye uyumunu sağlama hizmeti ilk sırada, tedavi ücretlerinin ödenmesini sağlama hizmeti ikinci sırada ve onu takiben hasta ve ailesini hastalık ve tedavinin seyri hakkında bilgilendirme hizmeti üçüncü sırada yer almaktadır.
Duyan (12) hastaların hastanede yattığı süre içinde karşılaştıkları sorunların çözümü için sosyal hizmet uzmanlarınca verilen hizmetlerin başında % 14.2 oran ile hastanın tedavisi için gerekli ilaç, tetkik, tıbbi malzeme ve kan gibi gereksinimlerini karşılama ve hastane ücretlerinin ödenmesi için kaynak bulma ve bunlardan yararlanabilmesi için çalışma yapma hizmetlerinin ilk sırada yer aldığını belirtmektedir
Hastanın sağlığı ve hastalığın seyri hakkında hasta ve aile üyelerinin bilgilendirilmesi çok önemli bir konudur. Bu bilgilendirme görevi, sosyal hizmet uzmanlarının değil doktorların görevidir. Sosyal hizmet uzmanı burada doktor, hemşire ve aile arasında köprü vazifesi görür. Sosyal hizmet uzmanı bu süreçte, aileye hasta hakkında bilgi getirebilir (Foster 1984), bilgilendirmenin anlaşılmasını sağlayabilir (Foster 1984), bilgilendirmenin aile üyeleri tarafından anlaşılıp anlaşılmadığına ilişkin bir tahminde bulunabilir, aile üyeleri ve görevliler arasındaki bilgilendirme hakkında iletişimi güçlendirebilir (Cook 1977), hastanın tedavisinin doğası hakkında veya fiziki durumu hakkındaki yanlış anlamalar hakkında aile üyelerinin bilgilendirilmesini sağlayabilir (5).
Çizelge 8- Hastaların Hastaneden Çıkış Aşamasında Karşılaştıkları Sorunların Çözümü İçin Verilen Hizmetler
Hizmetler
Sayı
%
Hastane ücretlerinin karşılanması için hastane dışı kaynakların bulunması ve bu kaynaklardan hastaların yararlandırılması
160 32.2
Terk edilen hastaların ilgili kurumlarına havale edilmesi
89 17.9
Hastasını almak istemeyen ailelerin ikna edilmesi
78 15.7
Hastanın evine ulaştırılması ile ilgili hizmetler
73 14.7
Hastaneden çıkmak istemeyen hastaların ikna edilmesi
49 9.9
Çıkış işlemleri hakkında hastaya bilgi verme
47 9.5
Hastalara ilaçlarının alınmasında yardımcı olmak
1 0.2
Toplam
497 100.0
* Birden fazla seçenek işaretlenmiştir.
Çizelge 8’de hastaların taburculuk aşamasında karşılaştıkları sorunların çözümü için sosyal hizmet uzmanlarınca verilen hizmetlerin dağılımı verilmiştir. Buna göre hastaların tedavi ücretlerinin ödenmesi için hastane ve diğer dış kaynakların bulunması ve bu kaynaklardan hastaların faydalanmasının sağlanması hizmeti ilk sırada, terk edilen hastaların ilgili kurumlara havale edilmesi ikinci sırada, hastasını almak istemeyen ailelerin ikna edilmesi hizmeti üçüncü sırada yer almaktadır. Hastaların terk edilmesi, hasta ailelerinin tedavi ücretlerini karşılayamaması veya aile ile hasta arasında önemli bir sorunun olması gibi nedenlerden kaynaklanabilir. Sosyal hizmet uzmanı hasta ile başarılı bir mesleki çalışma yaparsa bunu önceden sezebilir ve buna yönelik önlem almaya çalışabilir.
Heimler (1967)’e göre taburculuk kararı hastanın klinik ve toplumsal yeterlilik düzeyine ulaşıp ulaşmadığı iyice değerlendirildikten sonra alınmalıdır. Bazen taburcu olan hastanın, ailesinin yanına dönmesi uygun değildir. Sağlıklı bir taburculuk kararı, hastanın döneceği ortamın değerlendirilmesine bağlıdır. Tedavi sonrası izleme etkinliklerinden bazıları göstermiştir ki anne ve babanın ya da eşinin yanına dönen hastalar arasında kötüleşenlerin ve yeniden hastaneye yatırılanların oranı, ailelerin yanına dönmeyen, yalnız yaşayan hastaların oranından çoktur (14).
Kadushin ve Kulys (15)’a göre, taburculuk aşamasında beş kategoride çalışma yapılır. Bunlar;
1- Değerlendirme (Assesment): Hasta ve ailesinin taburculuk planlaması için ekonomik, sosyal, psikolojik ve fiziki kaynaklarının değerlendirilmesi bu kapsamda yer alır. Bu çerçevede hastanın sosyal destek sistemleri, ailenin ve hastanın ekonomik kaynakları ve sağlık güvencesi, hastanın problem çözme kapasitesi, aile üyeleri arasındaki ilişkilerin kalitesi incelenir.
2- Eşgüdümleme (Coordination): Hasta ve ailesinin taburculuğu için hastane personeli ile yapılan bilgi alışverişine ilişkin aktivitelerdir. Hastanın teşhisi ve tedavisi hakkında doktoru ile görüş alışverişinde bulunmak, aile üyelerini yararlanabilecekleri toplumsal kaynaklardan haberdar etmek, hastanın günlük yaşam aktiviteleri ve bakımı konusunu diğer meslek elemanları ile ele almak gibi aktiviteler bu çerçevede yer alır.
3- Arşivleme (Documentation): Taburculuk planlaması ile ilgi yazışma ve kayıtlara ilişkin aktivitelerdir. Bu kapsamda hastanın tedavisine ilişkin ilerlemeleri dosyasına kaydetmek, hasta dosyasına psiko-sosyal önceliklerini kaydetmek, sosyal hizmet istatistiklerini kaydetmek, sosyal servis kayıtlarına durumuna ilişkin ilerlemeleri kaydetmek vb. aktiviteler düzenlenir.
4- Danışmanlık (Counseling): Hastanın tutum, davranış, his veya aktivitelerindeki değişimler hakkında hasta ve ailesini bilgilendirme ve müdahaleye ilişkin düzenlemeleri içerir. Bu bağlamda, taburculuk planlamasının gelişimi ile ilgili olarak hasta ile seçenekleri tartışma, anlaşma yapma, hastaya verilecek hizmetler için bir plan geliştirme, hastanın taburculuğa ilişkin anksiyetesini azaltmaya yönelik olarak destek sağlama, hastalık ile ilgili düzenlemeler hakkında aile ve hastayı bilgilendirme gibi aktiviteler düzenlenir.
5-Bağlantı kurma (Linkage): Taburculuk sonrası hasta ve ailesinin yararlanabileceği hizmetler ve kaynaklara ilişkin yapılacak aktiviteleri içerir. Bu amaçla taburculuk sonrası hasta ve ailesinin yararlanabileceği toplumsal kaynakları belirleme ve belirlenen kaynaklar ile bağlantı sağlamak amacıyla düzenlemeler yapılır.
Duyan (12) hastaların hastaneden çıkış aşamasında karşılaştıkları sorunların çözümü için sosyal hizmet uzmanlarınca verilen hizmetlerin başında % 16.9 oran ile hastane ücretlerinin karşılanması için hastane dışı kaynakların bulunması ve bu kaynaklardan hastaların yararlandırılması hizmetleri geldiğini belirtmektedir. Csikai ve Bass (2000: 1-22) sosyal hizmet uzmanlarının hastaların hastanedeki tıbbi bakımı sonunda yani taburculuk aşamasındaki görevlerinin hastanın kendi kararını vermesini sağlaması, hasta/aile ve sağlık bakımını verenler arasında bağlantının gerçekleştirilmesi gibi aktiviteler olduğunu belirtmektedir.
Çizelge 9- SHU’ların Hastaların Taburcu Olduktan Sonra Karşılaştıkları Sorunların Çözümüne yönelik Verdikleri Hizmetler
Hizmetler
Sayı
%
Hastanın ailesi ve çevresine ve yeni durumuna uyum sağlamasına yardımcı olmak
24 32.9
Hasta ve ailesinin taburculuk sonrası yararlanabileceği toplumsal kaynak ve programlardan yararlandırılması
19 26.0
Hasta ve ailesini tıbbi tedavi hakkında bilgilendirme
11 15.1
Hastanın bağımlılık duygusunu yenmesine yardımcı olmak
6 8.2
Hastanın çalışma yaşamına ilişkin düzenlemelerin yapılması.
6 8.2
Aile içi yeni düzenlemelerin (sosyal rol açısından) yapılmasına yardımcı olma
5 6.8
Diğer (eksik tedavi sorununu gidermeye çalışmak, hastaya uygun iş bulmaya çalışmak)
2 2.8
Toplam
73 100.0
* Birden fazla seçenek işaretlenmiştir.
Çizelge 9’da hastaların hastaneden taburcu olduktan sonra karşılaştıkları sorunların çözümü için sosyal hizmet uzmanlarınca verilen hizmetlerin dağılımları verilmiştir. Buna göre hastanın ailesine, çevresine ve yeni durumuna uyum sağlamasına yardımcı olma hizmeti
ilk sırada, hasta ve ailesinin taburculuk sonrası toplumsal kaynak ve programlardan yararlandırılmasını sağlama hizmetleri ikinci sırada, hasta ve ailesinin hastalık ve tedavi hakkında bilgilendirilmesi hizmeti üçüncü sırada yer almaktadır.
Duyan (12)’a göre hastaların hastaneden taburcu olduktan sonra karşılaştıkları sorunların çözümü için sosyal hizmet uzmanlarınca verilen hizmetlerin başında hasta ve ailesinin taburculuk sonrası yararlanabileceği toplumsal kaynak ve programlardan yararlandırılması ve hasta ve ailesini tıbbi tedavi hakkında bilgilendirme hizmetleri gelmektedir.
Evde bakım hizmetlerinin en temel hedefi, muhtaç bireyin ihtiyaçlarını en iyi şekilde karşılayarak aileye destek vermek ve böylece bir bütün olarak ailenin hem de tüm aile üyelerinin işlevselliğini artırmaktır. Evde bakım hizmeti, çok yönlü hizmet gerektiren bir hizmettir. Bu nedenle sorunun özelliğine göre farklı hizmet alanlarda çalışan profesyonel elemanların katkıları ile gerçekleşir. Bu elemanlar, doktor, hemşire, sosyal hizmet uzmanı, diyetisyen, fizyoterapist, psikolog, ebe, çocuk gelişimcisi, vb. elemanlardır. Sosyal hizmet bu alanda verilen hizmetlerin ve ilgilenilen sorunların psiko-sosyal yönleri üzerinde odaklanır (16).
8. Beş Yıllık Kalkınma Planında da konuya ilişkin olarak, birinci basamak sağlık hizmeti veren kuruluşlarda 65 yaş üzeri nüfusa ebe/hemşireler tarafından ev ziyaretleriyle izlem yapılması ve konusunda eğitim almış sağlık personelinin görev aldığı geriatri sağlık ve danışma merkezleri ile evde bakım servisleri oluşturulması anlayışının benimsenmesi gerektiği belirtilmiştir (1).

KAYNAKÇA

1- Sağlık Hizmetlerinde Etkinlik Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı, 2001.
2- KARASAR, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi, 6. Basım, Ankara: 1994
3- DUYAN, Veli. “Ankara Hastanelerinde Tıbbi Sosyal Hizmet Uygulamaları.” Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara: 1992
4- DİLEK 2003
5- DELVA, Dirk, Sabine VANOOST, Patricia BİJTTEBİER, Peter LAUWERS, Alexander. “Needs and Feeling of Anxiety of Relavives of Patients Hospitalized in Intensive Care Units: Implications for Social Work”, Social Work İn Health Care Dergisi, 2002, Volume 35, Number 4, Published by The Haworth Pres, Inc.
6- NİLSON, David. “Psycho-Social Problems Faced “Frequent Flayers” in a Pediatric Diabettes Unit”, Social Work in Health Care, 2001, Volume 33, Numbers 3-4, Published by The Howarth Social Work Practise Pres
7- T.C. Anayasası. Seçkin Yayınevi, Ankara : 1998, Beşinci Baskı
8- www.bağ-kur.gov.tr 30.06.2003
9- www.ssk.gov.tr 30.06.2003
10- SSK istatistik yıllığı 2001:6
11- www.die.gov.tr 10.08.2003
12- DUYAN, Veli. “Sağlıkta Psiko-Sosyal Boyut.” H.Ü, Sosyal Hizmetler Yüksek Okulu, Ankara: 1996
13- BULUT. Işıl. Ruh Sağlığının Aile İşlevlerine Etkisi, H.Ü. Sosyal Hizmetler Yüksekokulu, 1989 : Ankara
14- ARIKAN, Çiğdem. “Psikiyatrik Sosyal Çalışma ve Psikiyatrik Ortamda Ekip Çalışması.” H.Ü.Sosyal Hizmetler Yüksekokulu, Yüksek Lisans Tezi, 1985, Ankara
15- KADUSHİN, Goldie ve Regina KULYS. “Discharge Planning revisited: What Do Social Workers Actually Do in Discharge Planning?”, Social Work in Health Care, 1993, Volume 38, Number 6, Published by The Haworth Pres, Inc.
16- BULUT, Işıl. “Evde Bakım Hizmetleri ve Sosyal Hizmet” , İnsani Gelişme Ve Sosyal Hizmet Prof.Dr.Nesrin KOŞAR’a Armağan, H.Ü.Sosyal Hizmetler Yüksek Okulu Yayını, No: 009, 2001, Ankara