HALK SAĞLIĞI ve SOSYAL HİZMETLER
Prof.Dr.Necati DEDEOĞLU
Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi
Halk Sağlığı Anabilim Dalı Başkanı

             Halk sağlığı ve sosyal hizmetler birbiri ile çok yakın ilişkisi olan iki disiplindir. Her ikisi de kamu hizmetidir, her ikisinin de toplumsal yönü ağır basar. İkisi de halkın sağlık ve refahını amaçlar. Nitekim ülkemizde kurulduğu 1920 yılından 1936 yılına kadar Sağlık Bakanlığının ismi, önce Sıhhat ve İçtima-i Muavenet, sonra 1989 yılına kadar Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı şeklinde idi. Yani, pek çok diğer ülkede olduğu gibi sağlık hizmeti ve sosyal hizmetler aynı örgüt içinde idiler. Bu şekilde, hem merkezde hem de il’lerde koruyucu sağlık hizmetlerini ve sosyal hizmetleri entegre bir şekilde vermek mümkün oluyordu. Ancak 1983 yılında çıkarılan 2828 sayılı Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Kanunu ile Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğünün, Çocuk Esirgeme Kurumu ile birleştirilmesi ve ayrı bir katma bütçeli kuruluş olarak ilk başlarda yine Sağlık Bakanlığına, daha sonra ise Başbakanlık’a bağlanması ile Sağlık Bakanlığından ayrılmasından sonra ilişkiler gevşemiştir. Sosyal hizmet uzmanları : (sosyal çalışmacılar) liseden sonra bir yılı hazırlık olan 5 yıllık yoğun bir teorik ve uygulamalı eğitimden geçerler. Bu eğitimleri sırasında sosyal hizmet konuları yanında ekonomi, sosyoloji, sosyal antropoloji, sosyal politika, kamu yönetimi, hukuk ve siyasal bilimler gibi dersler de alırlar ve çok iyi birer gözlemci, araştırmacı olarak yetiştirilirler. 1961 yılında Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığına bağlı olarak kurulmuş olan Sosyal Hizmetler Akademisi günümüzde, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Hizmetler Yüksek Okulu adıyla hizmet vermektedir ve bu güne kadar 3000 civarında mezun vermiştir. Ayrıca 2002-2003 eğitim-öğretim yılında Başkent Üniversitesi Sağlık Fakültesi bünyesinde Sosyal Hizmetler bölümü de açılmıştır. Sosyal hizmet uzmanları, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü merkez ve taşra teşkilatında, huzurevi, yetiştirme yurdu, çocuk yuvası, kreş ve gündüz bakımevi ,özel eğitim ve rehabilitasyon Merkezleri gibi kuruluşlarda, Adalet Bakanlığına bağlı cezaevleri, çocuk islahevleri, çocuk mahkemeleri aile mahkemeleri gibi kurumlarda, yüksek öğrenim öğrenci yurtlarında, kadın ve çocuk toplum merkezlerinde, sokak çocukları merkezlerinde, sakatlar, sağırlar ve körler için açılmış özel okullarda, GAP’ta, aile danışma merkezlerinde, üniversitelerin mediko sosyal merkezlerinde, İş ve İşçi Bulma Kurumu’nda, çeşitli kuruluşların halkla ilişkiler birimlerinde, yerel yönetimlerde, Kızılay, İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı gibi sivil toplum örgütlerinde, Bağ-Kur ve SSK gibi sosyal güvenlik kurumlarında,sendikalarda,sağlık müdürlükleri ruh sağlığı şubelerinde, ana-çocuk sağlığı merkezlerinde , ve özel kuruluşlarda çalışmaktadırlar. Sağlık açısından bizleri özellikle birinci ve ikinci basamakta çalışan sosyal hizmet uzmanları ilgilendirmektedir. Eski 154 Sayılı Yönerge yerine 2001 yılında çıkartılan “Sağlık Hizmetlerinin Yürütülmesi Hakkında Yönerge” ye göre sağlık grup başkanlıkları ile il ve ilçe tipi sağlık ocaklarında sosyal hizmet uzmanı kadrosu bulunmaktadır. Buralarda çalışacak olan elemanlar aşağıdaki hizmetlerden sorumlu olacaklardır : Tablo I : Sağlık Ocağında Sosyal Hizmet Uzmanının Görevleri a) Hizmet götürülecek bölge ve toplumu tanımak. b) Bölgenin sağlık ölçütlerini değerlendirmek ve buna göre sorunları ve öncelikleri saptamak. c) Toplumda sağlık sorunu yaratan çevresel, sosyal, kültürel, demografik ve ekonomik koşulları saptamak. d) Toplumda saptanan sorunların çözümlenmesine katkıda bulunacak kaynakları araştırmak, harekete geçirmek, verimliliğini arttırmak ve yeni kaynak oluşturmak. e) Sağlık Ocaklarına başvuran birey ve ailelerin sosyal ve ekonomik sorun ve ihtiyaçlarını değerlendirmek, çözümlenmesine yardımcı olmak ve sonuçlarını izlemek. f) Sağlık eğitimi hizmetlerinde görev almak. g) Toplum kalkınması hizmetlerinde görev almak. h) Planlanan mesai sonrası çalışmalara katılmak i) Görev ile ilgili kayıt ve formları tutmak. j) Hizmet ile ilgili verilen diğer görevleri yapmak.

           Sağlık Ocaklarında sosyal hizmet uzmanı çalıştırma fikri çok uygunsa da, mevcut bulunan ve her yıl 100 civarında mezun olan uzman sayısı binlerce kent ve ilçe sağlık ocakları kadrolarını doldurmak için yeterli değildir. Ancak gecekondu bölgelerindeki sağlık ocaklarına öncelik vermek üzere, atamaların gerçekleştirilmesi son derece önem taşımaktadır. Görev tanımından da anlaşılabileceği gibi sosyal hizmet uzmanlarının toplumun tanınması ve ilişki kurulmasında, toplumun sorunlarının saptanmasında ve bunlara çözümler getirilmesinde hayati işlevleri bulunmaktadır. sağlık ocağı hekimi ve sosyal hizmet uzmanlarının beraber çalıştığı sağlık ocaklarında bu iki eleman birbirlerini tamamlamış ve toplum sağlığı, toplum kalkınması, toplumun sağlık eğitimi konularında başarılı olabilmişlerdir. Buna en iyi örneklerden birisi 1989-1994 yılları arasında Antalya’nın Ahatlı gecekondu bölgesinde UNICEF desteğiyle yürütülen projedir. Aynı şekilde, iyi bir işbirliği ile büyük kentlerimizin gecekondu bölgelerindeki Kadın Merkezlerinde ve Çocuk Merkezlerinde, sosyal hizmetler, sağlık hizmeti ile beraber, başarıyla verilebilmektedir.

           Sosyal hizmet uzmanlarını hastanelerde de önemli görevleri bulunmaktadır. Yatacak hastayı ilk karşılayan, hastaneyi ve kurallarını hatırlatan, yatmakta olan hastanın hastane veya ailesi ile olan sorunlarını çözmede yardım eden, çocukları ve ayakta dolaşabilen hastaları meşgul eden, taburcu olacak hastaların hastane ücretleri, ulaşım, iş vb. sorunlarını çözen de yine sosyal hizmet uzmanıdır. Ne yazık ki pek çok hastanemizde biraz başhekimlerin sosyal hizmet uzmanlarının yaptıkları işlerin önemini bilmeyişlerinden, biraz da sosyal hizmet uzmanlarının mesleklerine sahip çıkmayışları nedeniyle işlevleri dışında ( döner sermayede veya danışmada memur vb.) çalıştırılmışlardır.

              Oysa küreselleşmenin sosyal devleti yıprattığı, işsizlik ve yoksulluğun arttığı, sağlık ve eğitim gibi kamu hizmetlerinin hızla özelleştirildiği günümüzde halk sağlığı uzmanı ve sosyal hizmet uzmanı hem saldırıya karşı koymak hem de artan toplumsal sorunlara çözüm üretebilmek için beraber çalışmak zorundadırlar. Bu disiplinlerin ortak ilgi alanları

- Yoksulluk, işsizlik, sosyal adalet, eşitsizlik
- Sosyal güvenlik
- Çevre sorunları, kentleşme
- Konut, fizik çevre, gecekondu
- İç ve dış göç, sığınmacılar
- Halkın sağlık eğitimi
- Gençlik sorunları
- İşçi sağlığı, çalışma koşulları
- Kadın sorunları, anne sağlığı
- Çocuk sorunları, çocuk sağlığı
- Nüfus artışı, aile planlaması
- Aile sorunları
- Suç, vandalizm, trafik kazaları, doğal afetler
- Çocuk işçiler, sokak çocukları, korunmaya muhtaç çocuklar
- Yaşlılık, yaşlıların sorunları,hizmetleri
- Evsizler, kimsesizler
- Sakatlar, sakatlık nedenleri, sosyal ve mesleki rehabilitasyon
- Ruhsal sorunlar, zeka geriliği, intihar
- Alkol, sigara, uyuşturucu, ilaç bağımlılığı
- Aile içi şiddet, kadın istismarı, çocuk ihmali ve istismarı
- Cinsel yolla bulaşan hastalıklar, fuhuş,
- Beslenme yetersizliği, açlık, obesite
- Sağlık hizmetleri
- Toplum kalkınması


          Yukarıdaki ortak sosyal hizmet ve halk sağlığı ilgi alanlarının ne kadar fazla olduğu dikkati çekmektedir. İlgi alanlarındaki paralellik, görev tanımlarının iyi yapılmadığı yerlerde görev çatışmalarına da yol açabilecek niteliktedir. Halk sağlığı uzmanları, ortak ilgi alanlarında beraber çalışabilmek için sosyal hizmet uzmanlarını daha iyi tanımalıdırlar. Ancak bunun tersi de geçerlidir. Antalyada çocuk sağlığı uzmanları ve sosyal hizmet uzmanlarının düzenledikleri çocuk istismarı ve ihmali konusunda bir seminerde halk sağılığı uzmanlarına yer verilmemişti. Oysa davetli konuşmacılar sıklıkla bu olayın yaygınlığının belirlenmesi gerektiğini, anne ve babaların taşıdıkları özelliklerin önem taşıdığını, konuyla ilgili olarak sağlık hizmetlerinin örgütlenmesi ve halkın eğitiminin şart olduğunu vurguluyorlardı; bu işlevlerin bir halk sağlığı uzmanının görevi olduğunu bilmiyorlardı. Her iki meslek gurubunun birbirini daha iyi tanımaları için bazı girişimlerde bulunulmalıdır (Tablo 3).
Tablo 3. Sosyal Hizmetler–Halk Sağlığı İşbirliği Nasıl Gelişir?
• Sosyal Hizmetler Yüksekokulu ve Tıp Fakültelerinde sosyal hizmet ve halk sağlığı dersleri konmalı.
• Her iki disiplinin hocaları öğrencilerine beraber çalışmanın önemini ve yararlarını vurgulamalı, mesleklerin işlevlerini tanıtmalı.
• Tıp öğrencisi gecekonduya ve köye, sosyal hizmetler öğrencisi sağlık ocağı ve hastaneye daha çok gitmeli.
• Halk sağlığı asistanlarına sosyal hizmetler rotasyonu konmalı, seminer verdirilmeli.
• İki meslek grubu elemanları ortaklaşa araştırmalar, hizmet projeleri yürütmeli.
• İki meslek grubunu bir araya getiren seminerler, atölye çalışmaları düzenlenmeli.

          Halk sağlığım uzmanları sosyal ve fizik çevrenin sağlık üzerindeki etkilerini çok iyi bilirlerse de bu koşullara müdahelede yeterli değillerdir. Başarı için özellikle bu müdaheleler konusunda eğitim görmüş olan sosyal hizmet uzmanlarıyla işbirliği yapılmalıdır. Öte yandan, hastalıklar veya ruhsal bozukluklar sakatlık ve yoksulluğa yolaçabilir.Yoksullukla savaş görevi olan sosyal hizmet uzmanı halk sağlığı uzmanı desteği olmadan topluma yararlı olamaz. Aslında insanların gereksinimlerini disiplinlere, departmanlara ayıramayız. Toplum gereksinimlerinin sağlanmasında beraberce çalışmadıkça sonuca ulaşılması güçtür. Sağlık ve sosyal hizmetlerin ortak konularındaki sorunların çok daha fazla artacağı yakın gelecekte halk sağlığı uzmanları ve sosyal hizmet uzmanları el ele vermek zorundadırlar.