AİLE SOSYAL HİZMET UZMANLIĞI MODELİ (A.S.H.U.)
VE İLGİ YOKSUNLUĞUNUN SAĞALTIMI YAKLAŞIMI
 
 

 ALİ SONGÜL Sosyal Hizmet Uzmanı

  GIRIS
ASHU MODELININ GEREKÇESI :

Aile ve aileyi oluşturan bireyler, zaman zaman çeşitli bedensel, ruhsal, sosyal, çevresel ve fiziksel sorunlarla karsılaşırlar. Bu sorunların beraberinde getirdiği rahatsiz edici, engelleyici sonuçları ile mücadeleye girisen aile ve bireyleri bazi
sorunlar karsisinda basarili olur,bazi sorunlar karsisinda da kaybederler. Kayiplari kimi zaman kalicidir, kimi zaman bugünü ve geleceklerini olumsuz etkiler,bu kayiplar bazen o derece etkilidir ki önce ailenin kendi çevresini ve daha sonra toplumun sagligini ve
refahini ve gelecegini tehdit edici boyutlara ulasabilir. Elbette bu sonuç çok sayida ailenin sözü edilen olumsuz süreçleri yasamasi ile olusabilir. Kimi kaynaklarda sosyal bilimlerde bu konudaki toplumsal etkiye dönüstürebilecek oranin % 5 oldugu söylenegelmistir. Yani arastirmaya deger toplumsal kritik oranin %5 olmasi halinde üzerinde düsünmege ve arastirmaya deger bulunmasi söz konusu edilmistir.(1)
Toplumu olusturan ve bu denli etkiyen, aile unsurunun ülkemizdeki sadece Sosyal Saglik sorunlarini göz önüne getirdigimizde bu oranin çoktan asilmis oldugu görülecektir.

Öyleyse toplumun refahini, barisini ve kalkinmasini derinden etkileyen Aile sorunlarina somut, somut oldugu kadar islevsel ve gereksinimlerini önceden görebilen ve koruyucu, önleyici, rehabilite edici, yönlendirici ve tedavi edici bir müdahaleyi yapabilecek bir Profesyonel Aile Bakim ajanina yani donanimli bir meslek uzmanina
ivedilikle gereksinim vardir. Bu Profesyonel Aile Bakim ajani, mesleki felsefesi rol ve fonksiyonlari ve amaçlari açisindan elbette Sosyal Hizmet Uzmanlari ve Sosyal Hizmet Uzmanligidir. Burada Sosyal Hizmet Uzmanligi kavrami özellikle bu sekli ile kullanilmistir. Bunun temel nedeni toplumun nazarinda Sosyal Hizmet' in daha çok bir alani çagristirmasi " Sosyal Hizmet Uzmanligi" ifadesi ile de anlatilmak istenen bu alanin eylemsel uygulayicisinin tanimlanmasi duyulan vurgudur. Bu vurgu, ailelerin ve ailelerden olusan toplumun meslegi benimsemesi ve özel gereksinimlerini karsilamada psiko-sosyal boyutlari itibari ile algilamasini kolaylastiracak olmasindan dolayi
önemle üzerinde durulmasi gereken bir vurgudur.

Ancak, öncelikle akla gelebilecek bir önyargi ile yukarida dile getirilen söylem su açilardan yadirganabilir; Denilebilir ki zaten ailesel odakli birey ve toplum sorunlari için biz ve kurumlarimiz vardik neden yeni bir yaklasimla uygulama sistemine yada modeline gereksinim duyulmustur. Birazdan verecegim gerekçeler, Aile Realitesinin karsi karsiya bulundugu örgüsel sorunlar karsisinda bas edebilme yeteneginin dogrudan Sosyal Hizmet Uzmanligi ile desteklenmesi, bireyin karsisina çikan sorunlarin baslica nedeni kabul edilen kisiligindeki sürekli degisim ve gelisimi öte yandan yasadigimiz toplumda meydana gelen degismelerden kaynaklanan sorunlar
(2) karsisinda yeni durumlar karsisinda yeni ve uygun tepki verebilme yeteneginin gelistirilmesi(3) ve psiko-sosyal uyumunun saglanmasinda etkin ve atak, aile için uzun süreli o aileyi olusturan tek tek bireyler içinde kisa süreli mesleki müdahaleleri içeren bir Aile Sosyal Hizmet Uzmanligi Modelini tanimlayacaktir.
YÖNTEMLER VE BULGULAR
ASHU MODELININ TANIMLANMASI VE AMAÇLARI :

Her seyden önce Aile Sosyal Hizmet Uzmanliginin(ASHU Modeli) temelini teskil eden yapisal unsurlar ve temel tanim su sekilde özetlenebilir. Bir ailenin özgürce tercih ve tespit ettigi bagli oldugu, baslangiçta kendi istegi ile kayitli bulundugu bir Aile Sosyal Hizmet Uzmaninin(ASHU) gözleminde, desteginde ve profesyonel faaliyetlerde gerçeklestirildigi planli ve kontrollü bir uygulamali süreç modelidir. Burada Ailelerin istediginde ASHU' larini degistirme hakkinin verildigi bir özgürce seçme ve benimseme hakki da bulunmaktadir. Esasen Aile Sosyal Hizmet Uzmanligini(ASHU) icra eden Sosyal Hizmet Uzmanlari kendilerine kayitli bulunan ailelerin bugünlerini ve geleceklerini en uygun ve en uyumlu bir biçimde yapilandirmalarinda psiko-sosyal yardimi gerçeklestirirken ve ailenin karsi karsiya kaldigi ve kalabilecegi olasi güçlükler karsisinda sorun çözücü rolünü, koruyucu, önleyici, rehabilite ve tedavi edici islevlerini yerine getirirken asgari kriterlere ve mesleki yeterlilik donanimlarina sahip olmalari zorunlulugu, modelin amaçlarinin gerçeklestirilmesi açisindan yasamsal bir öneme sahiptir.

Bilindigi gibi Birlesmis Milletlerin Saglikli Insan Taniminda; Saglikli Insan, sadece hastaligi ve sakatligi bulunmayan insan degil ayni zamanda fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali içinde bulunan insandir seklide ifade edilmektedir. Bu tanimin bir geregi olarak Üç ögesi bulunan tanimin iki ögesini içeren Psiko-Sosyal boyutu ile tasidigi önem geregi Aile Sosyal Hizmet Uzmanligi,günümüzde çok islevsel hale gelen Aile Doktorlugu, Aile Avukatligi, Aile Mali Müsavirligi gibi gelistirilen Aile odakli mesleklesme tanimlamalarina paralel olarak Ailenin Psiko-Sosyal sagligi için ve
toplumun refah düzeyinin ve yasam kalitesinin iyilestirilmesi bakimindan Aile Sosyal Hizmet Uzmanligi Modeli bir alternatif sosyal saglik hizmeti olarak topluma tanitilmali ve yayginlastirilmalidir.

ASHU MODELINDE KULLANILAN ARAÇ-GEREÇ ILE MESLEKI YÖNTEM-TEKNIK VE YAKYASIMLAR :

KULLANILACAK FORMLAR VE RAPORLAR:
Kabaca;
1- Aile Özgeçmisi Degerlendirme Formuna Iliskin Rapor.
2- Aile Bireylerini ve Sorunlarini Tek Olarak Degerlendiren
Bireysel Formlar ve Raporlari.
3- Bir bütün olarak Aileyi ve Sorunlari Degerlendirme Form ve
Raporlari/Özet ve Süreç raporlari
4- Her üç raporu dikkate alan bir Psikososyal Inceleme ve
Degerlendirme Raporu.
5- 3 Aylik Sorun Çözme ve Uygulama Raporlari
6- Aylik Çok Yönlü Sorun Çözme ve Uygulama Raporlari
6- Psikososyal Uyum Raporlari
7- Yillik Degerlendireme/Uygulama Sonuç Raporlari

YÖNTEMLER :
1- Sosyal Kisisel Çalisma Yöntemi
2- Sosyal Grup Çalismasi Yöntemi
3- Psikososyal Sagaltimlar (Bireysel ve Grup Terapileri)
4- Psikodramatik Sosyometrik Grup Psikoterapisi(PSGP) Yöntemi
5- Gestalt Yaklaimi

ASHU MODELINDE AILEYE ve BIREYLERE MESLEKI YARDIM ASAMALARI:

I. ASAMA:
PSIKOSOSYAL INCELEME :
1- Empatik Iletisim
2- Açik Sözlülük
3- Yapici Geribildirim
4- Kendine Güven
5- Konusmayi Sinirlandirma

II. ASAMA:
SORUNLARI AILE ILE BIRLIKTE INCELEME :
1- Açik ve Kapali Uçlu Sorular
2- Açik ve Anlasilir Cevap Verme
3- Alinan Bilgiyi Özetleme
4- Odaklama
5- Iliski Üzerinde Olumsuz Etki Yapan Davranislari Önleme

III. ASAMA:
ÇOK YÖNLÜ TESHIS/DEGERLENDIRME :
1- Aile ve Aileyi Olusturan Bireylerin Güçlü Yönlerini Teshis
Etme
2- Sorunun Belirlenmesi
3- Çevresel Etkenlerin Degerlendirilmesi
4- Ailesel ve Bireysel Gelisme Ile Ilgili Gereksinimlerin
Degerlendirilmesi
5- Geçis Dönemleri Ile Ilgili Baskilari Degerlendirme
6- Içsel ve Çevresel Sistemleri Degerlendirme
7- Fizyolojik Degerlendirme
8- Bilissel Degerlendirme
9- Ailenin Duygusal Fonksiyonlarini Degerlendirme
10- Davranislari Degerlendirme
11- Aile Fonksiyonlarini Degerlendirme
12- Aile Içi Kurallari Degerlendirme
13- Sorunlari Çözme Konusunda Isteksiz Olan Kisi/Ailenin
Motivasyonlarini Artirma
14- Amaçlar Üzerinde Kisi/Aile ile Anlasma
15- Aile Ile Birlikte Amaçlari Belirleme ve Tanimlama
16- Aile Ile Anlasma Yapma
17- Degisme Stratejilerini Planlama ve Uygulama
18- Aileye Kriz Durumlarinda Müdahale Etme


YAKLASIMLAR :
1- Fonksiyonel Yaklasim
2- Problem çözme Yaklasimi
3- Davranissal Yaklasim
4- Sistem Teorisi ve Aile Tedavisi Yaklasimi
5- Kriz Tedavisi Yaklasimi
6- Sosyallesme Yaklasimi
7- Ekolojik Yaklasim
8- Ilgi Tedavisi (Ilgi Terapi Yaklasimi) (4)
9- Içgörü Kazandirma Yaklasimi


TEDAVI TEKNIKLERI:
1- Beden Hareketleri(Jimnastik)
2- Kas Gevsetme ve Masaj
3- Düsünce Yapisini Degerlendirme
4- Kendine Direktif Verme
5- Model Olma
6- Strese Karsi Bagisiklik Kazanma
7- Empati
8- Yorumlama
9- Gerçekle Karsi Karsiya Gelme
10- Dirençle Karsilasma Durumlarinda;
a- Olumlu Anlam Verme yada Degerlendirme
b- Sorunu, Bireyin Kendini Gelistirme Firsati Olarak Tanimlama
c- Kisiyi Direnç Tepkisi ile Yüz yüze Getirme
11- Psikodrama Grup Psikoterapi Tekniklerini Kullanma
12- Grup Dinamiginde Insan Davranisini Etkileme Teknigi
13- Social Worker Yönlendirme Teknikleri (5)
14- Pozitif Aile Terapisi Teknikleri (6)
15- Gestalt Yaklasim Teknikleri

ASHU MODELINDE SORUN ÇÖZME SÜREÇLERI :
1- Sorun Çözme Alternatiflerini Gelistirme Sürecine Aile Üyelerinin Aktif Katilimini Saglama
2- Alternatifleri Degerlendirip Uygun olani Seçme
3- Psiko Sosyal Tedavi Olarak Sorun Çözme Süreci
4- Aile Üyeleri Arasinda Yapici Iletisimin Artmasini Saglayarak Etkilesimi Gelistirme Süreci
5- Aile Içinde Islevsel Olmayan Kurallarin Degismesini Saglama Süreci
6- Aile Üyelerinin Birbirleri ile Tartismaktan Vazgeçmelerine Yardim Etme Süreci
7- Islevsel Olmayan Etkilesimleri Saglikli Biçimde Düzenleme Süreci
8- Aile Üyelerinin Degisme Konusunda Karsilikli Anlasmalarini Saglama Süreci
9- Ailede Yanlis Düsünce ve Inançlari Düzeltme Süreci
10- Aile Içinde Islevsel Olmayan Kutuplasmalari Giderme Süreci
11- Aile Birligini Güçlendirmek ve Aile Sinirlarini Belirleme Süreci

AILE SOSYAL HIZMET UZMANLARININ SAHIP OLMASI GEREKEN MESLEKI
DONANIMLARI VE ETIK KRITERLER :
1- Sosyal Hizmet Uzmani unvanli meslek elemanlarindan lisans
egitimi sürecinde Terapötik Iletisim Dersi, Kentlesme Sürecinde
Sosyal Hizmet Yaklasimi Semineri almis olmakla birlikte Tibbi ve
Psikiyatrik Sosyal Hizmet Alani Seminer Programini en az B1 düzeyinde
basari ile tamamlamis olanlar,
2- Bu Sosyal Hizmet alanlarinda ve Saglikta Sosyal Hizmet
Uygulamalari alaninda Lisans Tezi veya Stajini yapmis meslek
elemanlari,
3- Özel ve Resmi kuruluslarda en az 3 yilini mesleki alanlarda
çalisarak dolduran meslek elemanlari,
4- Lisans egitimi sonrasinda asagidaki alanlarin en az üçünde
Katilim Belgesi, Sertifika veya diplomaya sahip olan donanimli meslek
elemanlari;
a) Aile Terapisi Teknikleri Egitimi,
b) Insan Iliskilerinde Yaratici Drama Egitimi,
c) Psikodrama ve Grup Psikoterapisi Egitimi,
d) Sosyal Hizmet Alanlarinda Yüksek Lisansli Sosyal Hizmet
Uzmanlari,
e) Sosyal Hizmet Alanlarinda Doktorali diger meslek elemanlari
f) Özel veya Resmi Kuruluslarda, Koruyucu Ruh Sagligi Hizmetleri
alanlarinda, Psikiyatri Kliniklerinde veya Servislerinde en az 1 Yil
Çalisma deneyimi olma kosulunu belgeleyen Sosyal Hizmet Uzmanlari,
g) Gestalt Terapi Egitimi almis olmak
h) Özel veya Resmi Kuruluslarda, bir Psikiyatrist veya bir
Klinik Psikolog ile isbiriligi ve ekip çalismasi deneyimine sahip en
az 6 Ay Süpervizyon aldigini belgeleyen meslek elemanlari; Aile
Sosyal Hizmet Uzmanligini(ASHU) her boyutu ile (Egitim,
Danismanlik,Koruyucu Ruh Sagligi ve Tedavi Edici Sosyal Hizmet
Uygulamalari açisindan) özel çalismalarinda ve resmi kurum ve
kuruluslarda yürütme hak ve yetkisine sahip olarak modeli
uygulayabilir ve bu çerçevede Aile Sosyal Hizmet Uzmanlari Asagida
açiklanan Ilgi Yoksunlugunun Sagaltimi Yaklasimini Aile odakli olarak
kullanabilir.

TARTISMA
ILGI YOKSUNLUGUNUN SAGALTIMI YAKLASIMI

Bu yaklasim, kisaca Sosyal Çalisma Mesleginin yani; bireyin,
grubun ve toplumun Psiko-Sosyal adaptasyonunun saglanmasina yönelik
sosyal saglik hizmetlerinin yöneldigi kisi odakli yogun mesleki
müdahale tekniklerinin uygulandigi Sosyal Iyilik ve Esenlestirme
(Sosyal Tedavi) yaklasimidir.

Ilgi Yoksunlugunun Sagaltimi; Sosyal Hizmet Uzmanlarinin tek
basina veya bir ekip halinde müracaatçinin kendisi ve çevre
sartlarindan dogan psiko-sosyal sorunlarinin çözümü için, ilgi
yoksunlugunun sonuçlarini degerlendirerek ailenin, fiziksel çevrenin,
kurum ve kuruluslarin ve kisilerin uyusumlarinin saglanmasidir. ,
Ilgi Yoksunlugunun Sagaltimi; Sosyal çevrenin bir plan dahilinde
müracaatçi için organize edildigi, yönlendirildigi sürekli yogun
mesleki ilgi ve iletisimin, mesleki çalismanin bitimine kadar
dogrudan kisi için uygulandigi günümüz insan ihtiyaçlarindan dogmus
güncel deneyimsel bir yaklasimdir.


Ilgi Yoksunlugunun Sagaltimi Yaklasiminin temelinde, bireyin ilgi
yoksunlugu sonucu ortaya çikan psiko-sosyal sorunlarin tedavisi için
ilgi yoksunlugunun bizzat uzman tarafindan müracaatçinin veya
hastanin yakinlarinin olabildigince yogun ilgi rolünün üstlenilerek
mesleki ilgi ve iletisim sonucu belli bir zaman için ilgi
yoksunlugunun rafa kaldirildigi, Terapötik Iletisim ve Empatik
Yaklasimlarin birlikte kullanilarak yoksunlugun olumsuz sonuçlarinin
giderildigi ve kisinin kendi kendine yeterli hale getirildigi zamana
kadar geçen bir psiko-sosyal tedavi sürecidir.(6)

Ilgi Yoksunlugunun Sagaltimi, ilgi kavraminin içinde
barindirdigi, insan psikolojisinde ve davranislarinda olumlu
degisikliklerin yasanmasina yol açabilen, sicak, samimi duygulardan
güç alarak, kendini tanima, kendine güven, dayanisma, yönlendirme
sonucu harekete geçme ve beraberinde dogru düsünme ve karar verme
yetilerinin gelistirildigi ve benzeri duygulardan yararlanarak
müracaatçinin destek sistemlerinin güçlendirilerek tibbi tedavinin
ruhsal ve sosyal yönden tamamlandigi Sosyal Çalismanin yeni bir
yaklasimi ve psiko-sosyal tedavi sürecidir. Bu sürecin
gerçeklestirilme asamalarinda Sosyal Kisisel Çalisma ve Sosyal Grup
Çalismasi temel yöntemlerinin tedavi edici boyutunu Tibbi ve
Psikiyatrik Sosyal Çalisma alanini azami düzeyde kullanan bir
yaklasimdir.(7)

Ilgi Yoksunlugunun Sagaltimi kavraminda amaç, çagimizin
teknolojik gelismelerinin beraberinde getirdigi psiko-sosyal boyutlu
rahatsizliklarda kisilerin bizzat danisarak sosyal sagliklari için
talep edecekleri bir sosyal saglik hizmetinin alternatif olarak
sunulmasini saglamaktir. Böyle bir hizmet meslegin toplum tarafindan
taninmasini, güncellesmesini ve islevselligini de gelistirecektir.

Bu yaklasimin uygulanabilecegi alanlar,yatakli tedavi
kurumlari, birinci basamak saglik hizmetlerinin sunuldugu saglik
kuruluslari, Psikiyatri Servisleri, Özel Poliklinik ve Tip
Merkezleri, Diyaliz merkezleri, Tüm Sosyal Hizmet Kuruluslari,
Danismanlik ve Rehberlik Merkezleri, okullar ve son olarak kurum ve
kurulus disi kisinin sosyal ve fiziksel çevresinde kisinin veya
hastanin dogal yasam sartlari içinde uygulanir.

Ilgi Yoksunlugunun Sagaltimi Yaklasiminin dayandigi bilimsel
temellere gelince; ABD 'de Minnesota çalismalarindan elde edilen
bulgu da sudur: Hekimlere basvuran hastalarin yaklasik %40'ini tibbi
sikayeti olanlar diger %60'ini ise tibbi sosyal hizmet ihtiyaci
karsilanamayanlar olusturmaktadir. Eyalet de hastalar üzerinde
yapilan bir arastirmada, taburcu asamasina gelmis hastalarin tibbi
tedavi gördükleri halde tam anlami ile iyilesmedikleri ve 3/5'inin
kendileri için Sosyal Çalisma yapilmadan ruhsal ve sosyal yönden tam
bir iyilige ulasmadiklari ortaya çikarilmistir. Sözü edilen Sosyal
Çalismanin taniminda en belirgin ögenin hastaya gösterilen mesleki
ilgi ve alakanin yogunlugu ve tedavi amaçli olusudur. (8)

Tecrübelerimle birlikte bir uzman olarak 1100 ' e yakin müracaatçi
ile yapilan mesleki görüsmelerde degerlendirme ve gözlemlerde
karsilastigim vakalarda edindigim tecrübi izlenim gösteriyor ki
mesleki ilginin yogunlugunun arttikça psiko -sosyal uyumun ve
tedavinin süratle gerçeklestigi bulgusudur.1998-1999 yillarinda
Samsun Askeri Hastanesinde, Hastanede cerrahi servisinde yatan
hastalarin cerrahi müdahalenin öncesi ve sonrasinda tasidiklari
kaygili psikolojik yapi mesleki ilgi ve iletisim sayesinde yerini
sakinlige, sosyal uyuma birakmistir. Hastalarin ilgiye ne kadar
ihtiyaçlari oldugu ve bu ilginin bilimsel olarak
gerçeklestirildiginde bireylere ne derece katkisi oldugunu
gözlemlemis oldum. Ayni yillarda mesleki ilgi ve iletisimi
kullanarak, bunalima giren bulundugu çevreye uyum saglayamayan ve
sürekli çevresine sorun yaratan vakalarin ayni mesleki yaklasim
sayesinde psiko-sosyal sagliklarinin çevreye uyumlu hale geldigini,
duygusal ve sosyal yönden rahatladiklarini teshis ettim.
Bir baska mesleki çalisma ise, 1997 yilinda uzun süreli yatarak
tedavi gören hastalardan örnek vakalar üzerinde yaptigim mesleki
çalismadir. Ilgi Yoksunlugunun Sagaltimi yaklasimina hastalarin
yogun bir ihtiyaç duyduklarini, bir hasta için kendilerini her gün
ziyaret eden, sorun ve endiseleri ile ilgilenen ve paylasan çözüm
bulmaya çalisan Sosyal Hizmet Uzmaninin ne anlama geldigini hasta ve
çevresi ve tedavisi ile ilgili olumlu sonuçlara yol açtigini ve
böylelikle tedavinin psikolojik ve sosyal yönü ile de gerçeklestigini
teshis ettim. Burada hastalarin aldiklari Sosyal Çalisma
uygulamalarinin bir kismini hastalarin daha önce servis
doktorlarindan beklediklerini ancak her vizit sirasinda hayal
kirikligina ugradiklarini ifade etmeleri dikkat çekicidir. Esasen
böyle bir hizmeti hastalarin doktorlardan beklemesinin anlami,
hastalarda var olan yetersiz ilgi yoksunlugunun ve bekledikleri
hizmeti kimden almalari gerektigi noktasindaki bilgi eksikliginin bir
yansimasindan baska bir sey degildir!

Kaldi ki doktorlar bu tür bir Sosyal Çalismayi ve yaklasimi
gereklestirecek ne vakitleri vardir ne mesleki bilgileri.. Doktor
tibbi tedavisini uygularken , Sosyal Hizmet Uzmanlari hasta ve
çevresi ile doktoru ve kurumu arasinda psikososyal uyumu
saglayacaktir. Bunu yaparken Ilgi Yoksunlugunun Sagaltimi Yaklasimini
yeri geldigince kullanacaktir. Bu ekip çalismasinin da bir
geregidir. (9), (10)

v SHÇEK Konya Rehabilitasyon ve Aile Danisma Merkezi Sosyal
Hizmet Uzmani
v Özel Aile Sagligi Poliklinigi Koruyucu Ruh Sagligi Hizmetleri
Psikososyal Servisi Sosyal Hizmet Uzmani
v A. Ö. Psikodrama Grup Psikoterapileri Enstitüsü II. Asama
Asistanlik Egitimi Ögrencisi
v Sosyal Hizmet Uzmanlari Dernegi Konya Subesi Kurucusu ve II.
Baskani
v Türkiye Grup Psikoterapileri Dernegi Üyesi

KAYNAKLAR :
1- TUFAY Muzaffer, H.Ü. Sos. Böl. Aile Sosyolojisi Ders notlari.

2- TURAN Nihal, Sosyal Kisisel Çalisma, s.1 ANKARA 1992.

3- ALTINAY Deniz, Yasama Dair Çok Sey Psikodrama.

4- SONGÜL Ali, TR NET Web Sitesi,konuk yazar, Ilgi terapi
Yaklasimi.

5- PESESCHKIAN Nossrat, Pozitif Aile Terapisi s.113, Beyaz
yayinlari,Istanbul.

6- ÇAKMAKLI K.,Aile içi iletisim ve sosyal saglik Gündogdu
Matbasi 1999

7- ARIKAN Ç.,Tibbi ve Psikiyatrik Sosyal Hizmet ders notlari 1996

8- ÇAKMAKLI K.,Aileler için Sosyal hizmet Ist.1991

9- SONGÜL Ali, TR NET Web Sitesi,konuk yazar, Ilgi terapi Yaklasimi.

10- SONGÜL Ali, Sosyal Hizmet Uzmani Web Sitesi, Ayin Makalesi 2001
Not : Bu bildiri metni yazarin henüz basilmamis
kitabinin uygulamali özgün yapisal degerlendirmesini özetlemektedir.